ვენეციის კომისიის სახელმძღვანელო პრინციპები

 

ვენეციის კომისიას (ევროპის საბჭოს დამოუკიდებელ საკონსტიტუციო სათათბირო ორგანოს) არ გააჩნია ერთიანი, უნივერსალური ან „შაბლონური“ მოდელი ე.წ. „იდეალური“ კონსტიტუციის შესაქმნელად. კომისიის პოზიციით, „ყოველი ქვეყნის კონსტიტუცია მისივე ისტორიულ, კულტურულ და პოლიტიკურ კონტექსტს უნდა ერგებოდეს“.

 

მიუხედავად ამისა, საკუთარ კვლევებსა და დასკვნებში კომისია მკაფიოდ აყალიბებს იმ ფუნდამენტურ პრინციპებსა და კრიტერიუმებს, რომლებიც აუცილებელია კონსტიტუციის მდგრადობის, დემოკრატიულობისა და სიცოცხლისუნარიანობისთვის იხ. ქვემოთ:

1. ინკლუზიურობა და ფართო კონსენსუსი (ლეგიტიმურობის საფუძველი)

კონსტიტუციის სიცოცხლისუნარიანობის მთავარი გარანტი მისი „მიღების“ პროცესია.

ა)საზოგადოებრივი ჩართულობა:

 

კონსტიტუცია არ უნდა იყოს მხოლოდ მმართველი ელიტის დოკუმენტი. მისი შემუშავება უნდა ხდებოდეს გამჭვირვალედ, საზოგადოებისა და ოპოზიციური ძალების აქტიური მონაწილეობით.

 

ბ)პოლიტიკური კონსენსუსი:

 

გრძელვადიანი და სტაბილური კონსტიტუციის მისაღებად აუცილებელია ფართო პოლიტიკური თანხმობა, რათა ხელისუფლების ცვლილებამ არ გამოიწვიოს ძირითადი კანონის მუდმივი გადაწერა.

 

 

2. ბალანსი სიმკაცრესა და მოქნილობას შორის (ცვლილებების პროცედურა)

კონსტიტუციის სიცოცხლისუნარიანობა დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ უმკლავდება იგი დროთა განმავლობაში წამოჭრილ გამოწვევებს.

ა)სტაბილურობის დაცვა:

 

კონსტიტუციის შესაცვლელად საჭირო უნდა იყოს ა)კვალიფიციური უმრავლესობა (მაგ. პარლამენტის 2/3), ბ)დროითი ინტერვალები (მოსმენებს შორის პაუზები) ან/და  გ)რეფერენდუმი. ეს ზომები  გამორიცხავს მმართველი პარტიის მიერ კონსტიტუციის საკუთარ ინტერესებზე მორგებას.

 

ბ)მოქნილობა:

 

ზედმეტად ხისტი და შეუცვლელი კონსტიტუცია  პოლიტიკური კრიზისის დროს შესაძლოა საერთოდ დაიმსხვრეს. ამიტომ, ცვლილებების მექანიზმი უნდა ტოვებდეს გონივრული რეფორმების სივრცეს.

 

3. ხელისუფლების დანაწილება და „შეკავებისა და გაწონასწორების“ მექანიზმები

კონსტიტუციური სტრუქტურის მდგრადობისთვის გადამწყვეტია ძალაუფლების ბალანსი:

ა)ინსტიტუციური დამოუკიდებლობა: მკაფიოდ უნდა იყოს გამიჯნული საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო შტოების კომპეტენციები.

ბ)პარლამენტის როლი: საკანონმდებლო ორგანოს უნდა ჰქონდეს ძლიერი საზედამხედველო და საკონტროლო ფუნქციები აღმასრულებელი ხელისუფლების მიმართ.

გ)ანტი-დედლოკ (ჩიხიდან გამოსვლის) მექანიზმები: კონსტიტუციამ უნდა გაითვალისწინოს კრიზისული სიტუაციები (მაგ. როდესაც პარლამენტი ვერ ირჩევს თანამდებობის პირებს) და შესთავაზოს ნეიტრალური, სამართლებრივი გამოსავალი ინსტიტუციური კოლაფსის თავიდან

 

4. სასამართლო ხელისუფლების დამოუკიდებლობა და საკონტროლო მექანიზმები

ძლიერი და დამოუკიდებელი სასამართლო სისტემა კონსტიტუციის დაცვის მთავარი ფარია:

ა)საკონსტიტუციო კონტროლი:

ვენეციის კომისიის კანონის უზენაესობის საკონტროლო სია (Rule of Law Checklist) ხაზს უსვამს საკონსტიტუციო სასამართლოს უდიდეს როლს. მას უნდა შეეძლოს ანტიკონსტიტუციური კანონების გაუქმება და ბალანსის

 

ბ)მოსამართლეთა დამოუკიდებლობა:

 

მოსამართლეების დანიშვნის, კარიერული წინსვლისა და იუსტიციის უმაღლესი საბჭოების დაკომპლექტების წესები დაცული უნდა იყოს პოლიტიკური გავლენებისგან.

 

 

5. ადამიანის უფლებების მყარი გარანტიები

„იდეალური“ საკონსტიტუციო სტრუქტურა ვერ იარსებებს ადამიანის ფუნდამენტური უფლებებისა და თავისუფლებების აღიარებისა და დაცვის გარეშე.

კონსტიტუციამ არა მხოლოდ უნდა დეკლარირებდეს ამ უფლებებს, არამედ უნდა ქმნიდეს მათი პრაქტიკული რეალიზაციისა და სამართლებრივი დაცვის ეფექტურ მექანიზმებს (მაგ. სახალხო დამცველის ინსტიტუტი, სასამართლოსადმი ინდივიდუალური მიმართვის უფლება).

კომისიის სახელმძღვანელო პრინციპების სრული და დეტალური ანალიზის სანახავად შეგიძლიათ გაეცნოთ ვენეციის კომისიის ოფიციალურ ვებგვერდზე გამოქვეყნებულ თემატურ კრებულებსა და დასკვნებს.