საკონსტიტუციო ცვლილებებისა და რეფორმების ტალღები

 

საკონსტიტუციო ცვლილებებისა და რეფორმების ტალღები

[ ქვემოთ განხილულია საკითხები:  ა)ამერიკული და ევროპული მიდგომა კონსტიტუციის ცვლილებებისადმი , ბ) აღმოსავლეთ ევროპის საკონსტიტუციო ტენდენციები  გ) პოლიტიკურ-სამართლებრივი კულტურის გავლენა]

 

საკონსტიტუციო ცვლილებები და საკონსტიტუციო რეფორმების ტალღები ა)სახელმწიფოს მოდერნიზაციისა და ბ)სახელმწიფოში პოლიტიკური კრიზისების დაძლევის მთავარი სამართლებრივი ინსტრუმენტია.

ამერიკული მიდგომა ხასიათდება კონსტიტუციის განსაკუთრებული სტაბილურობითა და მყარი სტრუქტურით,

ევროპული მოდელი ორიენტირებულია დინამიურ ადაპტაციაზე,

ხოლო აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნები აგრძელებენ პოსტსაბჭოთა ტრანსფორმაციისა და დემოკრატიული კონსოლიდაციის ეტაპებს.

საკონსტიტუციო ტენდენციებსა და პოლიტიკურ-სამართლებრივ კულტურას შორის მჭიდრო კავშირი განსაზღვრავს, თუ რამდენად ეფექტურად მუშაობს უზენაესი კანონი პრაქტიკაში.

ქვემოთ მოცემულია სხვადასხვა რეგიონული მიდგომისა და ტენდენციის დეტალური ანალიზი.

---

1. ამერიკული მიდგომა: სტაბილურობა და შესწორებების (Amendments) მოდელი

ამერიკული საკონსტიტუციო კულტურა ემყარება კონსტიტუციურ ფეტიშიზმს — კონსტიტუციის ტექსტისადმი, როგორც ერის ფუძემდებლური და თითქმის წმინდა დოკუმენტისადმი, განსაკუთრებულ პატივისცემას.

·        მყარი (Rigid) კონსტიტუცია: აშშ-ის 1787 წლის კონსტიტუცია მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ძველი და რთულად შესაცვლელი დოკუმენტია. მისი მიღებიდან დღემდე მხოლოდ 27 შესწორება იქნა დამტკიცებული.

·        დანამატების მეთოდოლოგია: ძირითადი ტექსტი არასოდეს გადაისინჯება ან გადაიწერება. ნებისმიერი ცვლილება ემატება ბოლოში, შესწორების სახით, რაც ინარჩუნებს ისტორიულ უწყვეტობას.

·        უზენაესი სასამართლოს როლი: ვინაიდან ტექსტის ფორმალურად შეცვლა თითქმის შეუძლებელია, რეფორმები ხშირად ხორციელდება აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს მიერ ძველი ტექსტის ევოლუციური ინტერპრეტაციის გზით (მაგ. სამოქალაქო უფლებები, კონფიდენციალურობის უფლება).

 

 

2. დასავლეთ ევროპული მიდგომა: დინამიური ადაპტაცია და ინსტიტუციური ბალანსი

ევროპული მიდგომა კონსტიტუციას განიხილავს, როგორც „ცოცხალ ინსტრუმენტს“, რომელიც უნდა ასახავდეს საზოგადოების განვითარებასა და საერთაშორისო სტანდარტებს.

·        მოქნილობა და პერიოდული განახლება: ევროპული ქვეყნები (მაგ. გერმანია, საფრანგეთი) უფრო ხშირად და მარტივად ატარებენ საკონსტიტუციო რეფორმებს, რათა უპასუხონ ახალ გამოწვევებს (მაგ .“ევროინტეგრაცია“, „ციფრული უფლებები’’, „ეკოლოგიური მიზნები“).

·        საკონსტიტუციო სასამართლოების ცენტრალური როლი: კელსენისეული მოდელით შექმნილი სპეციალიზებული საკონსტიტუციო სასამართლოები უზრუნველყოფენ კანონმდებლობის შესაბამისობას კონსტიტუციასთან და იცავენ ადამიანის ძირითად უფლებებს.

·        ზეეროვნული სამართლის გავლენა: ევროპული ქვეყნების საკონსტიტუციო წესრიგი მჭიდროდ არის დაკავშირებული ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოსთან (ECHR) და ევროკავშირის სამართალთან, რაც იწვევს შიდასახელმწიფოებრივი ნორმების ამ სამართალთან  მუდმივ ჰარმონიზაციას.

---

3. ამერიკული და ევროპული მიდგომების შედარება

კრიტერიუმი	ამერიკული მიდგომა	ევროპული მიდგომა
ტექსტის სტაბილურობა	უკიდურესად მყარი, იცვლება იშვიათად.	შედარებით მოქნილი, ადაპტირებადი.
ცვლილების ფორმა	დანამატები (Amendments) ძირითადი ტექსტის ბოლოში.	ტექსტის პირდაპირი მოდიფიკაცია ან ახალი რედაქცია.
სასამართლო კონტროლი	დეცენტრალიზებული (ყველა სასამართლოს შეუძლია).	ცენტრალიზებული (სპეციალური საკონსტიტუციო სასამართლო).
აქცენტი უფლებებზე	ნეგატიური უფლებები (სახელმწიფოს ჩაურევლობა).	პოზიტიური უფლებები (სოციალური და ეკონომიკური გარანტიები).

---

4. აღმოსავლეთ ევროპის საკონსტიტუციო ტენდენციები

1989 წლის ბერლინის კედლის დაცემისა და საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, აღმოსავლეთ ევროპამ საკონსტიტუციო ტრანსფორმაციის რამდენიმე ტალღა გაიარა:

·        დემოკრატიული ტრანზიციის ტალღა (1990-იანები): ამ პერიოდში შეიქმნა ახალი კონსტიტუციები, რომლებიც ორიენტირებული იყო ტოტალიტარული წარსულის უარყოფაზე, ძალაუფლების განაწილებაზე, მრავალპარტიულობაზე და ადამიანის უფლებების აღიარებაზე.

·        ევროინტეგრაციის ტალღა (2000-იანები): ნატოსა და ევროკავშირში გაწევრიანების მიზნით, მოხდა კონსტიტუციების ადაპტაცია, რათა დაშვებული ყოფილიყო გარკვეული სუვერენული უფლებამოსილებების გადაცემა ზეეროვნული ორგანოებისთვის.

·        სუვერენისტული და ილიბერალური რეაქცია (ბოლო პერიოდი): ზოგიერთ ქვეყანაში (მაგ. უნგრეთი, პოლონეთი) გამოიკვეთა „ლიბერალური დემოკრატიის“ ტენდენციები. ეს გამოიხატა საკონსტიტუციო ცვლილებებით, რომლებიც მიმართული იყო სასამართლო ხელისუფლების დამოუკიდებლობის შეზღუდვისა და აღმასრულებელი ხელისუფლების გაძლიერებისკენ (თუმცა პოლონეთში ბოლო დროს კვლავ დემოკრატიული ინსტიტუტების რესტავრაციის პროცესი დაიწყო[საქართველოშიც]).

 

5. პოლიტიკურ-სამართლებრივი კულტურის გავლენა

საკონსტიტუციო რეფორმების წარმატება პირდაპირ არის დამოკიდებული ქვეყანაში არსებულ პოლიტიკურ და სამართლებრივ კულტურაზე:

·        სამართლებრივი ნიჰილიზმი: აღმოსავლეთ ევროპის ნაწილში, საბჭოთა მემკვიდრეობის გამო, კვლავ გამოწვევად რჩება სამართლებრივი ნიჰილიზმი — როდესაც საზოგადოება და პოლიტიკური ელიტა კონსტიტუციას განიხილავს არა როგორც ურღვევ პრინციპს, არამედ როგორც პოლიტიკური მიზანშეწონილობის ინსტრუმენტს.

·        კონსტიტუციონალიზმი vs. მაჟორიტარიზმი: დასავლურ კულტურაში აქცენტი კეთდება უმცირესობათა უფლებების დაცვასა და კონსტიტუციურ შეზღუდვებზე, მაშინ როდესაც აღმოსავლეთ ევროპის გარკვეულ პოლიტიკურ ძალებში ჭარბობს მაჟორიტარული მიდგომა — იდეა, რომ არჩევნებში გამარჯვებულ უმრავლესობას აქვს უფლება, საკუთარ გემოვნებაზე მოარგოს ქვეყნის უზენაესი კანონი.