მესამე ტალღის კონსტიტუციები

 

მესამე ტალღის კონსტიტუციები ეწოდება იმ ძირითად კანონებს, რომლებიც მიიღეს დემოკრატიზაციის მესამე ტალღის პერიოდში.

ეს ტალღა, სემუელ ჰანტინგტონის თეორიის მიხედვით, დაიწყო 1974 წელს პორტუგალიის „მიხაკების რევოლუციით“ და გაგრძელდა 1990-იანი წლების დასაწყისამდე.

იგი მოიცავდა სამხრეთ ევროპის, ლათინური ამერიკის, აღმოსავლეთ აზიისა და, საბოლოოდ, პოსტსაბჭოთა სივრცისა და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების გადასვლას ავტორიტარიზმიდან დემოკრატიულ მმართველობაზე.

 

ამ ტალღის ფარგლებში მიღებულ კონსტიტუციებს აქვთ საერთო მახასიათებლები და სტრუქტურული მიდგომები, რამაც არსებითად შეცვალა თანამედროვე კონსტიტუციონალიზმი.

გეოგრაფიული და ქრონოლოგიური ეტაპები

1.     სამხრეთ ევროპა (1970-იანი წლები): პორტუგალია (1976), ესპანეთი (1978) და საბერძნეთი (1975).

2.     ლათინური ამერიკა (1980-იანი წლები): არგენტინა, ბრაზილია (1988), ჩილე და სხვა.

3.     აღმოსავლეთ ევროპა და პოსტსაბჭოთა სივრცე (1989–1990-იანი წლები): პოლონეთი, უნგრეთი, ჩეხეთი და მათ შორის საქართველო (1995 წლის კონსტიტუცია). [

---

მესამე ტალღის კონსტიტუციების ძირითადი მახასიათებლები

·        ადამიანის უფლებების გაფართოებული კატალოგი: განსხვავებით წინა თაობის დოკუმენტებისგან, მესამე ტალღის კონსტიტუციებში ტრადიციულ სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებებთან ერთად გაჩნდა სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული უფლებების დეტალური ჩამონათვალი, აგრეთვე გარემოსდაცვითი უფლებები.

·        ძლიერი საკონსტიტუციო კონტროლი: შეიქმნა სპეციალიზებული საკონსტიტუციო სასამართლოები (ევროპული, კელზენისეული მოდელი), რომელთა მიზანიც საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისუფლების მიერ კონსტიტუციის დარღვევის პრევენცია და ადამიანის უფლებების დაცვა გახდა.

·        ინსტიტუციური ბალანსი (Checks and Balances): ამ კონსტიტუციებში მკაცრად გაიწერა ხელისუფლების დანაწილების პრინციპები. ავტორიტარული წარსულის გამო, ბევრმა ქვეყანამ უარი თქვა ჰიპერ-პრეზიდენციალურ მოდელებზე და აირჩია საპარლამენტო ან ნახევრად საპარლამენტო მმართველობა, რათა თავიდან აეცილებინათ ძალაუფლების ერთ ხელში

·        საერთაშორისო სამართლის აღიარება: კონსტიტუციებში პირდაპირ დაფიქსირდა საერთაშორისო ხელშეკრულებებისა და ადამიანის უფლებათა საყოველთაო ნორმების უპირატესობა ეროვნულ კანონმდებლობასთან მიმართებით.

·        დემოკრატიული ინსტიტუტების გარანტიები: გაჩნდა დამოუკიდებელი საარჩევნო კომისიების, ომბუდსმენის (სახალხო დამცველის) ინსტიტუტისა და თავისუფალი მედიის კონსტიტუციური გარანტიები.

ძირითადი გამოწვევები

თეორიულად ეს კონსტიტუციები უაღრესად პროგრესულია, თუმცა პრაქტიკაში ბევრ ქვეყანაში გამოიკვეთა ე.წ. „ნომინალური დემოკრატიზაციის“ პრობლემა.

ფურცელზე არსებული დემოკრატიული და სამართლებრივი პრინციპები ყოველთვის ვერ უზრუნველყოფდა ინსტიტუციურ სტაბილურობას, რამაც მოგვიანებით ნაწილობრივ გამოიწვია დემოკრატიული უკუსვლა (Democratic Backsliding) და პოპულიზმის ზრდა მესამე ტალღის ზოგიერთ ქვეყანაში[მაგ. საქართველოში სააკაშვილის მმართველობის პერიოდში]