6.კონსტიტუციის უზენაესობის იდეა.[ ამერიკული და ევროპული]

 

კონსტიტუციის უზენაესობის იდეა თანამედროვე დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს ქვაკუთხედია, თუმცა მისი გაგება, განვითარება და აღსრულების მექანიზმები ამერიკულ და ევროპულ სამართლებრივ ტრადიციებში არსებითად განსხვავდება.

ქვემოთ მოცემულია ამ ორი მიდგომის ძირითადი იდეური და პრაქტიკული სხვაობები:

 

1. ამერიკული იდეა: დიფუზური მოდელი და სასამართლო კონტროლი

 

ამერიკული მიდგომა ეფუძნება კონსტიტუციონალიზმის პრაქტიკულ უზენაესობას, სადაც კონსტიტუცია არის „უზენაესი კანონი“ (Supreme Law of the Land), ხოლო მისი დამცველი — ნებისმიერი დონის საერთო სასამართლო.

·        სასამართლო განხილვის (Judicial Review) პრინციპი: ეს იდეა სათავეს იღებს აშშ-ის უზენაესი სასამართლოს ისტორიული გადაწყვეტილებიდან საქმეზე მარბერი მედისონის წინააღმდეგ (1803 წ.). სასამართლომ დაადგინა, რომ თუ კანონი ეწინააღმდეგება კონსტიტუციას, იგი ბათილია, ხოლო სასამართლოს მოვალეობაა დაიცვას კონსტიტუცია.

·        დიფუზური კონტროლი: აშშ-ში არ არსებობს სპეციალური „კონსტიტუციური სასამართლო“. კონსტიტუციის განმარტება და კანონის არაკონსტიტუციურად ცნობა შეუძლია ნებისმიერ მოსამართლეს (როგორც ფედერალურ, ისე შტატის დონეზე) კონკრეტული დავის გადაწყვეტისას. საბოლოო სიტყვა კი აშშ-ის უზენაეს სასამართლოს ეკუთვნის.

·        კონკრეტული კონტროლი: სასამართლო არ განიხილავს კანონის აბსტრაქტულ შესაბამისობას კონსტიტუციასთან. საქმე უნდა ეხებოდეს რეალურ სამართლებრივ დავას ორ მხარეს შორის („Case or Controversy“), სადაც ვლინდება კანონის ანტიკონსტიტუციურობა.

 

ხ

 

2. ევროპული იდეა: კონცენტრირებული მოდელი (კელზენის თეორია)

ევროპული მიდგომა ჩამოყალიბდა უფრო გვიან, ძირითადად პირველი და მეორე მსოფლიო ომების შემდეგ, და მას საფუძვლად დაედო ავსტრიელი იურისტის, ჰანს კელზენის სამართლებრივი პოზიტივიზმი და „ნორმათა იერარქიის“ თეორია.

·        კონცენტრირებული კონტროლი: ევროპულ მოდელში საერთო სასამართლოებს არ აქვთ უფლება უარი თქვან პარლამენტის მიერ მიღებული კანონის გამოყენებაზე მისი ანტიკონსტიტუციურობის მოტივით. ამისთვის იქმნება ერთი სპეციალიზებული ორგანო — კონსტიტუციური სასამართლო (მაგ. გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლო, საფრანგეთის საკონსტიტუციო საბჭო და სხვა).

·        ნორმათა იერარქია (კელზენის პირამიდა): კონსტიტუცია არის უმაღლესი პოზიტიური ნორმა, რომელსაც უნდა შეესაბამებოდეს ყველა სხვა სამართლებრივი აქტი. კონსტიტუციური სასამართლო მოქმედებს, როგორც „ნეგატიური კანონმდებელი“ — ის აუქმებს კონსტიტუციასთან შეუსაბამო კანონებს.

·        აბსტრაქტული კონტროლი: ევროპულ მოდელში შესაძლებელია კანონის კონსტიტუციურობის შემოწმება რეალური სამართლებრივი დავის (კონკრეტული საქმის) არსებობის გარეშეც. მაგალითად, პარლამენტის დეპუტატთა ჯგუფს ან მთავრობას შეუძლია პირდაპირ გაასაჩივროს ახლად მიღებული კანონი საკონსტიტუციო სასამართლოში.

---

ძირითადი განსხვავებების შედარება

მახასიათებელი	ამერიკული მოდელი	ევროპული მოდელი
მთავარი იდეოლოგი	ჯონ მარშალი (მოსამართლე)	ჰანს კელზენი (იურისტი/თეორეტიკოსი)
ინსტიტუციური სტრუქტურა	დიფუზური (ყველა საერთო სასამართლო)	კონცენტრირებული (სპეციალური საკონსტიტუციო სასამართლო)
კონტროლის ფორმა	კონკრეტული (მხოლოდ რეალური დავის ფარგლებში)	აბსტრაქტულიც და კონკრეტულიც
ორიენტაცია	უფლებების დაცვა კონკრეტულ საქმეში	სამართლებრივი წესრიგისა და ნორმათა იერარქიის დაცვა
სასამართლოს როლი	სამართალშემოქმედებითი (პრეცედენტული სამართალი)	პოზიტიური კანონის მკაცრი კონტროლი და იერარქიის დაცვა

თანამედროვე ტენდენცია

დღეს ეს ორი მოდელი გარკვეულწილად უახლოვდება ერთმანეთს. მაგალითად, ბევრ ევროპულ ქვეყანაში (მათ შორის საქართველოშიც, რომელიც ევროპულ მოდელს მიჰყვება) მოქალაქეებს აქვთ უფლება ინდივიდუალური სარჩელით მიმართონ საკონსტიტუციო სასამართლოს, თუ მიიჩნევენ, რომ საერთო სასამართლოს მიერ გამოყენებულმა კანონმა მათი კონსტიტუციური უფლებები დაარღვია, რაც ამერიკული მიდგომის ელემენტებს შეიცავს.