5.საკონსტიტუციოსამართლებრივი ჩვეულებები და მათი მბოჭავი ხასიათი ინგლისურ კონსტიტუციონალიზმში

 

საკონსტიტუციო ჩვეულებები (Constitutional Conventions) ბრიტანული არადაწერილი კონსტიტუციის ფუნდამენტური ნაწილია, რომელთაც აკინძული და მბოჭავი ხასიათი აქვთ, თუმცა მათი იურიდიული ბუნება მკვეთრად განსხვავდება წერილობითი კანონებისგან.

ქვემოთ მოცემულია საკონსტიტუციო ჩვეულებების  ა)არსი, ბ)მათი მბოჭავი ძალა და გ)როლი ინგლისურ კონსტიტუციონალიზმში.

1. რა არის საკონსტიტუციო ჩვეულება?

ბრიტანულ სამართალში ჩვეულებები არის არასამართლებრივი (არაიურიდიული) წესები, რომლებიც არეგულირებენ ხელისუფლების უმაღლესი შტოების  ა)ქცევას, ბ)უფლებამოსილებებსა და გ)მათ ურთიერთობებს.

ცნობილმა კონსტიტუციონალისტმა ალბერტ ვენ დეისიმ (Albert Venn Dicey) ერთმანეთისგან გამიჯნა:

·        საკონსტიტუციო სამართალი (Law of the Constitution): წესები, რომლებსაც სასამართლოები სცნობენ და აღასრულებენ (მაგ. პარლამენტის აქტები).

და

·        საკონსტიტუციო ჩვეულებები (Conventions of the Constitution): წესები, რომლებიც შედგება პოლიტიკური ზნეობის, ჩვევებისა თუ პრაქტიკისგან, რომელთაც სასამართლოები პირდაპირ ვერ აღასრულებენ.

 

მთავარი მაგალითები:

·        მონარქი ყოველთვის აძლევს სამეფო თანხმობას (Royal Assent) პარლამენტის მიერ მიღებულ კანონპროექტს (მონარქს ვეტოს უფლება 1708 წლის შემდეგ არ გამოუყენებია).

·        მონარქი პრემიერ-მინისტრად ნიშნავს იმ პირს, რომელიც სარგებლობს თემთა პალატის (House of Commons) უმრავლესობის ნდობით.

·        მთავრობა ვალდებულია გადადგეს, თუ მას თემთა პალატა უნდობლობას გამოუცხადებს.

 

2. მბოჭავი ხასიათის ბუნება: რატომ იცავენ მათ?

მიუხედავად იმისა, რომ ჩვეულებები ფორმალურ კანონებს არ წარმოადგენენ, პოლიტიკური აქტორები მათ ისევე მტკიცედ ემორჩილებიან, როგორც სამართალს. მათი მბოჭავ ძალას რამდენიმე ფაქტორი განაპირობ ებს:

·        პოლიტიკური ლეგიტიმაცია და დემოკრატია: ჩვეულებების უმეტესობა უზრუნველყოფს იმას, რომ მონარქის არჩევითი, ფორმალური უფლებამოსილებები რეალურად დემოკრატიულად არჩეულმა მთავრობამ განახორციელოს. მათი დარღვევა გამოიწვევს მძიმე პოლიტიკურ კრიზისს და დემოკრატიული პრინციპების კოლაფსს.

·        კანონთან გადაჯაჭვულობა: დეისის თეორიით, ჩვეულების დარღვევას თითქმის ყოველთვის მივყავართ კანონის დარღვევამდე. მაგალითად, თუ მთავრობა უნდობლობის გამოცხადების შემდეგ არ გადადგება, პარლამენტი მას არ დაუმტკიცებს ბიუჯეტს (Finance Act), რაც მთავრობის დაფინანსებას უკანონოს გახდის.

·        საზოგადოებრივი და პოლიტიკური სანქცია: ჩვეულების დამრღვევი პოლიტიკური ძალა კარგავს ამომრჩევლის ნდობას და აწყდება საზოგადოებრივ პროტესტს.

 

3. სასამართლოს დამოკიდებულება და აღსრულება

ინგლისური სასამართლოები არ აღასრულებენ საკონსტიტუციო ჩვეულებებს, როგორც იურიდიულ წესებს, თუმცა მათ სცნობენ და ითვალისწინებენ საქმის განხილვისას.

ეს პრინციპი მკაფიოდ გამოჩნდა უახლეს ისტორიაშიც:

·        მილერის საქმე (Miller v Secretary of State for Exiting the European Union, 2017):

 

საქმე ეხებოდა ე.წ. „სეველის ჩვეულებას“ (Sewel Convention), რომლის მიხედვითაც დიდი ბრიტანეთის პარლამენტი არ იღებს კანონებს შოტლანდიის ან უელსის უფლებამოსილებების სფეროში მათი თანხმობის გარეშე. უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ ჩვეულებას აქვს უდიდესი პოლიტიკური მნიშვნელობა, თუმცა ის არის პოლიტიკური და არა იურიდიული წესი, ამიტომ სასამართლოს არ შეუძლია მისი იძულებითი აღსრულება.

 

4. როგორ დგინდება ჩვეულების არსებობა? (ჯენინგსის ტესტი)

იმის დასადგენად, აქვს თუ არა კონკრეტულ პრაქტიკას საკონსტიტუციო ჩვეულების მბოჭავი ძალა, კონსტიტუციონალისტი სერ აივორ ჯენინგსი (Sir Ivor Jennings) გვთავაზობს სამკომპონენტიან ტესტს:

1.      პრეცედენტები: არსებობს თუ არა მსგავსი ქცევის ისტორიული პრეცედენტები?

2.      მბოჭაობის განცდა (Opinio Juris): მიიჩნევენ თუ არა თავად პოლიტიკური აქტორები, რომ ისინი ვალდებულნი არიან ასე მოიქცნენ?

3.      მიზანი/რაციონალურობა: არსებობს თუ არა კონსტიტუციური ან პოლიტიკური მიზეზი ამ წესის არსებობისთვის? (მაგ. დემოკრატიის დაცვა).

 

შეჯამება

ინგლისურ კონსტიტუციონალიზმში საკონსტიტუციო ჩვეულებების მბოჭავი ხასიათი ეყრდნობა არა სასამართლო სანქციებს, არამედ პოლიტიკურ კონსენსუსს, დემოკრატიულ ლეგიტიმაციასა და პრაქტიკულ აუცილებლობას.

ისინი უზრუნველყოფენ დიდი ბრიტანეთის ისტორიული, მონარქიული სისტემის მოქნილობას და მის შესაბამისობას თანამედროვე დემოკრატიულ სტანდარტებთან.