4.კონსტიტუციონალიზმის გავლენა სახელმწიფო სტრუქტურასა და ადამიანის უფლებათა ეროვნულ სისტემებზე,

 

კონსტიტუციონალიზმი არის პოლიტიკურ-სამართლებრივი ფილოსოფია, რომელიც ეფუძნება ა)ხელისუფლების შეზღუდვის, ბ)კანონის უზენაესობისა და გ)ადამიანის ფუნდამენტური უფლებების დაცვის პრინციპებს.

კონსტიტუციონალიზმის გავლენა 1)თანამედროვე სახელმწიფო სტრუქტურასა და 2)ადამიანის უფლებათა ეროვნულ სისტემებზე ფუნდამენტურია, რადგან სწორედ კონსტიტუციონალიზმი გარდაქმნის ძალაუფლებას თვითნებობიდან სამართლებრივ ჩარჩოდ.

ქვემოთ მოცემულია კონსტიტუციონალიზმის გავლენის დეტალური ანალიზი ორივე მიმართულებით.

---

1. გავლენა სახელმწიფო სტრუქტურაზე

კონსტიტუციონალიზმი განსაზღვრავს, თუ როგორ უნდა იყოს ორგანიზებული სახელმწიფო ხელისუფლება, რათა გამოირიცხოს ტირანია და ძალაუფლების ბოროტად გამოყენება.

·        ხელისუფლების დანაწილების პრინციპი: ეს არის კონსტიტუციონალიზმის ხერხემალი. ძალაუფლება იყოფა სამ დამოუკიდებელ შტოდ (საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო). ეს სტრუქტურა უზრუნველყოფს, რომ არცერთ შტოს არ ჰქონდეს აბსოლუტური კონტროლი.

·        შეკავებისა და გაწონასწორების მექანიზმები (Checks and Balances): სახელმწიფო სტრუქტურები ისეა მოწყობილი, რომ მათ ერთმანეთის გაკონტროლება შეუძლიათ. მაგალითად, პარლამენტი გამოსცემს კანონს, პრეზიდენტს/მთავრობას აქვს მისი აღსრულების (ან ვეტოს) უფლება, ხოლო სასამართლო აფასებს ამ კანონის შესაბამისობას კონსტიტუციასთან.

·        კონსტიტუციური კონტროლი და სასამართლო განხილვა (Judicial Review): ჩნდება სპეციალური ინსტიტუტები (მაგ. საკონსტიტუციო სასამართლო), რომელთა მთავარი ფუნქციაა იმის უზრუნველყოფა, რომ პარლამენტის მიერ მიღებული კანონები ან მთავრობის გადაწყვეტილებები არ ეწინააღმდეგებოდეს ქვეყნის უზენაეს კანონს.

·        ხელისუფლების ლეგიტიმაცია და პერიოდული არჩევნები: კონსტიტუციონალიზმი აკანონებს პრინციპს, რომ ხელისუფლების ერთადერთი წყარო არის ხალხი. შესაბამისად, სახელმწიფო სტრუქტურების ფორმირება ხდება მხოლოდ თავისუფალი, სამართლიანი და პერიოდული არჩევნების გზით.

·        ცენტრალიზაციისა და დეცენტრალიზაციის ბალანსი: კონსტიტუციონალიზმი არეგულირებს ურთიერთობას ცენტრალურ ხელისუფლებასა და რეგიონებს შორის (ფედერალიზმი ან დეცენტრალიზებული უნიტარული სახელმწიფო), რაც ხელს უშლის ძალაუფლების ერთ წერტილში კონცენტრაციას.

---

2. გავლენა ადამიანის უფლებათა ეროვნულ სისტემებზე

თუ სახელმწიფო სტრუქტურა არის ჩონჩხი, ადამიანის უფლებები არის კონსტიტუციონალიზმის სული. კონსტიტუციონალიზმმა რადიკალურად შეცვალა ინდივიდისა და სახელმწიფოს ურთიერთობის პარადიგმა.

·        უფლებათა პოზიტივიზაცია (კონსტიტუციური გარანტიები): ბუნებრივი უფლებები (სიცოცხლე, თავისუფლება, საკუთრება) გადაიქცა პოზიტიურ სამართლებრივ ნორმებად. ეროვნულ კონსტიტუციებში გაჩნდა სპეციალური თავები (მაგ. ადამიანის უფლებათა დეკლარაციები), რომლებიც სახელმწიფოს ავალდებულებს ამ უფლებების დაცვას.

·        სახელმწიფოს ნეგატიური და პოზიტიური ვალდებულებები:

o   ნეგატიური ვალდებულება: სახელმწიფო სტრუქტურებს ეკრძალებათ ადამიანის პირად სივრცეში უკანონო ჩარევა (მაგ. გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვა, უკანონო დაკავება).

o   პოზიტიური ვალდებულება: სახელმწიფო ვალდებულია შექმნას ეფექტური მექანიზმები უფლებების რეალიზაციისთვის (მაგ. სამართლიანი სასამართლოს უზრუნველყოფა, განათლებისა და ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობა).

·        უფლებათა დაცვის ინსტიტუციური მექანიზმები: კონსტიტუციონალიზმის გავლენით ეროვნულ დონეზე იქმნება სპეციალიზებული ორგანოები ადამიანის უფლებების მონიტორინგისთვის. მაგალითად:

o   ომბუდსმენი (სახალხო დამცველი): დამოუკიდებელი ინსტიტუტი, რომელიც ზედამხედველობს სახელმწიფო უწყებების მიერ ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტებს.

o   სპეციალური საგამოძიებო სამსახურები: სამართალდამცავთა მიერ ჩადენილი დანაშაულების გამოსაძიებლად.

·        კანონის წინაშე თანასწორობა და დისკრიმინაციის აკრძალვა: ეროვნული სამართლებრივი სისტემები ვალდებულნი გახდნენ, უზრუნველყონ ყველა ადამიანის თანასწორობა, განურჩევლად რასის, სქესის, რელიგიის თუ სხვა ნიშნისა, რაც გამორიცხავს პრივილეგირებული კლასების არსებობას.

·        საერთაშორისო სტანდარტების ინტეგრაცია: თანამედროვე კონსტიტუციონალიზმი ხელს უწყობს ეროვნული სისტემების გახსნილობას საერთაშორისო სამართლის მიმართ. ბევრი ქვეყნის კონსტიტუცია აღიარებს საერთაშორისო ხელშეკრულებების (მაგ. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია) უზენაესობას შიდასახელმწიფოებრივ კანონებზე.

 

შეჯამება

კონსტიტუციონალიზმის გავლენა მდგომარეობს იმაში, რომ მან სახელმწიფო სტრუქტურა აქცია ადამიანის უფლებების დაცვის ინსტრუმენტად და არა მათ საფრთხედ.

კონსტიტუციონალიზმი აყალიბებს სისტემას, სადაც ხელისუფლება შეზღუდულია სამართლით, ხოლო ინდივიდი დაცულია სახელმწიფოს თვითნებობისგან.

 ამ პრინციპების გარეშე დემოკრატიული სახელმწიფო და ადამიანის უფლებების ეფექტური ეროვნული სისტემა უბრალოდ ვერ იარსებებს.