თავი IX. ქცევის ფსიქოლოგია - "ქცევის'' ცნება და ზოგადი დახასიათება

 

სარჩევი:

“ქცევის”   ცნება .რომელი მენიერებები იკვლევენ ადამიანის „ქცევას’’. 1

„ქცევის’’   ზოგადი დახასიათება. 2

 

 

 

“ქცევის”   ცნება .რომელი მენიერებები იკვლევენ ადამიანის „ქცევას’’.

 

·        ცოცხალი არსების ყოველგვარი აქტივობა, რომელიც რაიმე  „ მოთხოვნილების დაკმაყოფილებისკენ არის მიმართული“, ქცევის სახელწოდებით აღინიშნება. [ესაა „ქცევის’’ ცნების მოკლე განმარტება]

 

·        ქცევის სათავე მისი აღმძვრელ-მამოძრავებელი „ მოთხოვნილებაა“, ხოლო მისი[„ქცევის’’] ბუნებრივი დასასრული – „ამ მოთხოვნილების“  „დაკმაყოფილება“.

ხ

·        ადამიანის ქცევა მრავალმხრიეი მოელენაა.

·        ამიტომ იგი რამდენიმე მეცნიერების კვლევის საგანს შეადგენს.

·        ქცევის „ფიზიკურ მსარეს“  ბუნებისმეტყველება (ფიზიოლოგია) სწავლობს. იგი ქცევაში ჩართული ორგანიზმისა და მისი ცალკეული ორგანოების ფუნქციონირების ფიზიკო-ქიმიურ და ბიოლოგიურ კანონზომიერებათა დადგენით კმაყოფილღება.

·         ქცევის „სულიერი“ ან  „საზოგადოებრივი“ კანონზომიერებანი შეიძლება ეკონომიკური, ეთიკური, იურიდიული და კიდევ სხვა მეცნიერებათა კველევის საგნად იქცეს.

·        ეკონომიკა ქცევას უპირატესად მატერიალურ ფასეულობთა შექმნის კუთხით შეისწავლის.

·        ეთიკა ქცევის ზნეობრივ მხარეს აფასებს,

·        ხოლო იურისპრუდენცია მას[ქცევას]  სამართლის კანონებთან მიმართებაში განიხილავს.

ხ

·         ფსიქოლოგიას ქცევის მხოლოდ „ფსიქოლოგიური მხარე“ აინტერესებს.

·        იგი ქცევის სხვა მომენტებზე იმდენად ჩერდება, რამდენადაც ეს ქცევის „ფსიქოლოგიური ბუნების“ გათვალისწინებისთვისაა აუცილებელი.

·        ამ მხრივ ყველაზე მეტად ქცეეის „ფიზიოლოგიური მხარე“ გამოირჩევა, ვინაიდან ქცევა, უპირველესად, ფსიქოფიზიოლოგიური ფაქტია და, ძირითადად, სხეულისა და მისი ორგანოების მოძრაობის გზით ხორციელდება.

·        მაგრამ მოძრაობა ქცევის „ტექნიკური“ მხარეა. ამიტომ იგი ბევრს არაფერს გვეუბნება „ქცევის ბუნების“ , მისი „შინაგანი კანონზომიერების“ შესახებ.

·        ეს იქიდანაც ჩანს, რომ შესაძლებელია მოძრაობათა ერთი და იგივე რიგით ორი, ერთმანეთისაგან არსებითად განსხვავებული ქცევის აქტი განხორციელდეს.

·        ზოგჯერ, მაგალითად, გარეგან მოძრაობაზე უშუალო დამკვირვებლისთვისაც გაურკვეველი რჩება, „დანაშაულებრივი ქმედება“ განზრახ’’ იქნა ჩადენილი, თუ „გაუფრთხილებლობის“ შედეგად.

·        „ფსიქიკური შინაარსის“ გამორიცხვის შემთხეევაში ქცევა გაუგებარ, შეუკავშირებელ, ცალკეულ ფიზიკურ მოძრაობებად იშლება.

·         ქცევის მხოლოდ „ფსიქიკური შინაარსის“ გათვალისწინება კი სრულიად საკმარისია იმისთვის, რომ ამ ქცევის ძირითაღ თავისებურებებს ჩავწვდეთ.

·        „ ფიზიკურ მოძრაობებს“  ქცევის ფაქტად  „ფსიქიკური შინაარსი“  აქცევს.

·        ამიტომ შეიძლება დაბეჯითებით ითქვას: მიუხედავად იმისა, რომ ქცევა ყოველთვის შეიცაეს მრავალ განსხვავებულ, არაფსიქიკურ კომპონენტს, იგი, არსებითად, „ფსიქოლოგიური მოვლენაა“  და, პირველ რიგში, „ფსიქოლოგიური კვლევის სფეროს“ მიეკუთვნება.

 

 

„ქცევის’’   ზოგადი დახასიათება

 

·        ქცევა, როგორც „ფსიქოლოგიური მოვლენა“, აღმოცენდება ცოცხალი არსებისა და გარე სამყაროს ურთირთქმედების პროცესში.

·        ქცევა ყოველთვის განსაზღვრულია ორი რიგის ფაქტორებით.

·        ერთნი ინდივიდს ასასიათებენ (მის მისწრაფებებს თუ შესაძლებლობებს), მეორენი – სიტუაციას.

·        ქცევას ყოველთვის ჰყავს „ავტორი“, ანუ „მოქმედი სუბიექტი“. ეს შეიძლება იყოს ყოველგვარი ცოცხალი არსება, „უმარტივესით“ დაწყებული და „ადამიანით“ ღამთავრებული.

·        ქცევა ცხოველისა და ადამიანის არსებობის ფორმაა.

·        ქცევაში, სულ ცოტა, სამი მხარე გამოიყოფა:

 

I. დინამიკა.[ ქცევა, როგორც აქტივობა, გულისხმობს „ძალას“, რომელიც მას აღძრავს და წარმართავს.]

 2. მიმართულება. [ქცევა „მიმართული“ აქტივობაა. მის „საერთო მიმართულებას“ განაპირობებს ის „სასურველი ვითარება“, რომელიც ამ ქცევის განხორციელების შედეგად უნდა იქნეს მიღწეული. ამასთან ქცევას აქვს “კონკრეტული მიმართულებაც“;  ესაა მოძრაობის „ტრაექტორია“, რომელიც „ინდივიდის შესაძლებლობებზე“ და „სიტუაციაზეა“ დამოკიდებული.]

3. საზრისი[აზრი] ,მიშვნელობა, ღირებულება. [ქცევა, როგორც „ფსიქოლოგიური ფაქტი“, არის სინამდვილისადმი „სუბიექტის დაინტერესებული და აქტიური დამოკიდებულების ამსახველი მოვლენა“. ამასთან ,ქცევა ყოველთვის რაღაცისთვის სრულდება. მას აქვს გარკვეული „საზრისი[აზრი]“, „მნიშვნელობა“, „ღირებულება“.

ხ

·        ქცევის აქ ჩამოთვლილ  „მხარეებს’’  [დინამიკას, მიმართულებას,საზრისს] კონკრეტული ფსიქოლოგიური ფენომენები განსაზღვრავს, ისეთები, როგორიცაა : ა)“მოთხოვნილება“, ბ)“მიზანი“ , გ)“გეგმა“ და დ)“მოტივი’’.

·        ყოველი მათგანი შეიძლება შედიოდეს „ქცევის შემადგენლობაში“ , როგორც მისი ორგანიზაციისა და რეგულაციის საყრდენი.

·        აღნიშნული „ფსიქიკური მოვლენები’’[ „მოთხოვნილება’’,“მიზანი’’,“გეგმა’’“მოტივი’’] შეადგენს ქცევის „შინაგან“ სტრუქტურას ან, სხვაგვარად, „ქცევის შინაარსს“.

·         ქცევის საერთო სტრუქტურაში გამოიყოფა მეორე ბლოკიც, რომელსაც შეიძლება ქცევის „გარეგანი“ სტრუქტურა, ან „ქცევის ფორმა“ ეწოდოს.

·        „ქცევის ფორმის’’  ერთეულებია „მოქმედება“ და „ოპერაცია“.

ხ

·        რეალურ ქცევაში ყველა „ელემენტი“ და „ერთეული“  ურთიერთდაკავშირებულ ერთიანობას ქმნის.