ფსიქოლოგიის ზოგადი საფუძვლები [ი.იმედაძე"ფსიქოლოგიის საფუძვლები'' თავი 1]

 

სარჩევი:

ფსიქოლოგიური მეცნიერების თავისებურებანი. 1

რას შეისწავლის ფსიქოლოგია ?. 2

ა)„ცხოვრებისეული“ , ბ)„ხალხური“ და გ)„მეცნიერული“ ფსიქოლოგიები. 4

ფსიქოლოგია და „სულიერი სამყაროს“ გაგების სხვა ფორმები. 6

1.ფსიქოლოგიის კავშირი ხელოვნებასთან. 6

2.ფსიქოლოგიის კავშირი   რელიგიასთან. 8

ფსიქოლოგიის კავშირი სხვა მეცნიერებებთან. 9

ფსიქოლოგიის კავშირი ბიოლოგიურ მეცნიერებებთან. 10

ფსიქოლოგიის კავშირი მედიცინასთან. 10

ფსიქოლოგიის კავშირი ფიზიკასა და ქიმიასთან. 11

ფსიქოლოგიის კაეშირი სოციალურ და ჰუმანიტარულ დისციპლინებთან. 11

ფსიქოლოგიის განვითარების ეტაპები  და თანამედროვე მდგომარეობა. 12

1.“მეტაფიზიკური ფსიქოლოგიის’’ ეტაპი. 13

„ემპირიული ფსიქოლოგიის ‘’ ეტაპი. 14

ფსიქოლოგიის დამოუკიდებელ მეცნიერებად ჩამოყალიბება. 16

„გეშტალტფსიქოლოგია”. 16

„ბიჰევიორიზმი’’ 17

„ფსიქოანალიზი’’ 18

„კოგნიტური ფსიქოლოგია’’ 19

“ჰუმანისტური ფსიქოლოგია”. 21

ფსიქოლოგიის დარგები. 22

პრაქტიკული ფსიქოლოგია. 24

 

 

 

ფსიქოლოგიური მეცნიერების თავისებურებანი

 

·        ბუნება მრავალსახოვნებაა, მასში[ბუნებაში] არსებითად სამი ფენა გამოიყოფა: ფიზიკური (არაცოცხალი), ბიოლოგიური (ცოცხალი) და ფსიქოლოგიური (სულიერი).

·        ისინი იერარქიულ რიგს ქმნიან: ცოცხალი არაცოცხალზე რთული ორგანიზაციისაა, ხოლო ფსიქიკა[ ადამიანის ფსიქიკა]  ცოცსალი ბუნების განვითარების შედეგია.

·         ამგვარად ფსიქოლოგია, როგორც მეცნიერება „სულიერი სამყაროს“ შესახებ, განსაკუთრებით „რთულ მოვლენას“[ აქ იგულისხმება ადამიანის ფსიქიკა]  შეისწაელის.

·        ადამიანის ფსიქიკის სირთულე  არის მისი შემსწავლელი ფსიქოლოგიის   პირველი დამასასიათებელი ნიშანი.

ხ

·        ადამიანის სულიერმა და პრაქტიკულმა მოღეაწეობამ, თავის მსრივ, შექმნა ე.წ. “მეორე ხელოვნური   ბუნება” -კულტურის სახით, რამაც ადამიანური არსის გამოვლენისა და მის შემდგომი სრულყოფის შესაძლებლობა შექმნა.

·        უფრო მეტიც, ფსიქიკის ადამიანური ფორმის ჩამოყალებება სოციალურ-კულტურული გარემოს [!]  აქტიური ზემოქმედების გარეშე პრინციპულად შეუძლებელია.

·        რადგან მხოლოდ ადამიანის ბიოლოგიური პოტენციალი (იგულისხმება პირველ ყოვლისა  ტვინი) ადამიანურ ფსიქიკას ვერ წარმოქმნის;

·        ბუნებრივი (გენეტიკური) საწყისი აუცილებელია, მაგრამ არასაკმარისი.

·        ამაზე ნათლად მეტყველებს სოციალურ-კულტურული კონტექსტიდან იზოლირებული ინდივიდების ფსიქიკური განვითარების ფაქტები, რომლებიც საკმაოდ დაგროედა მეცნიერებაში.

·        მაგალითად, 1799 საფრანგეთში ტყეში იპოვეს დაახლოებით 12 წლის ბავშვი, რომელიც იქ ცხოვრობდა.

·         ბიჭი, რომელსაც ვიქტორი დაარქვეს, განსხვავდებოდა ადამიანური არსებისაგან ფსიქიკურად და ფიზიკურადაც კი: დადიოდა ოთხ ფეხზე, ყველას კბენდა, ყინვაში შიშველი დარბოდა და ძალიან ცხელი წყლიდან უმ ტკივნეულოდ იღებდა საჭმელს.

·        ბავშვი მხოლოდ გაუნაწვრებელ ბგერებს გამოსცემდა და არ შედიოდა კონტაქტში ახალ გარემოცვასთან, რომელსაც საფრთსედ განიცდიდა.

·        XIX საუკუნის გამოჩენილმა ფსიქიატრმა პინელმა ვიქტორს ორგანული წარმოშობის გამოუსწორებელი გონებასისუსტის დიაგნოზი დაუსვა.

·         მას არ დაეთანხმა ერთი ასალგაზრდა ექიმი, რომელმაც ჩათვალა, რომ ბავშვის ქცევის თავისებურებანი მისი ადამიანებისაგან ხანგრძლივი იზოლაციის შედეგი იყო. იგი ფიქრობდა, რომ კულტურულ გარემოში დაბრუნება და სათანადო ზემოქმედება გამოასწორებდა არსებულ მდგომარეობას. მაგრამ ამ მიმართულებით ხანგრძლიემა და შეუპოვარმა ძალისხმევამ თითქმის არავითარი შედეგი არ გამოიღო. რამდენიმე სიტყვის ათვისების იქით ვიქტორის სამეტყველო განვითარება არ წასულა, მისმა სოციალურმა განვითარებამაც სრული კრახი განიცადა – მან ვერ ისწავლა ვერც თამაში და ვერც სხვა სახის ადამიანური ურთიერთობა, მათ შორის ვერც სექსუალურ სფეროში. მოკლედ, ვიქტორის ფსიქიკამ ადამიანური სახე ვერ მიიღო.

·        მას არ ჰქონდა ნორმალური ადამიანური არსებისთვის დამასასია თებელი აღქმა [ სხვაგვარად ესმოდა და ხედავდა], ემოციური და მოტივაციური სფეროც ძალიან განსხვავებული ჰქონდა, ხოლო რამდენადმე სერიოზულ გონებრივ მოქმედებაზე ლაპარაკიც ზედმეტი იყო.

·        აღწერილია სხვა, გაცილებით წარმატებული შემთხვევებიც, თუმცა აქ ყველაფერი დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად ადრე მოხდა ინდივიდის დაბრუნება ადამიანურ გარემოში. მაგრამ თავისთავად ნათელია, რომ ბუნებრივი ( ანუ ბიოლოგიური) და სოციალური (ანუ კულტურული) ფაქტორები სრულყოფილი ადამიანური ფსიქიკის ჩამოყალიბების აუცილობელი  წინაპირობებია .

·         ადამიანის ფსიქიკის ეს პრინციპულად ორმაგი, [ბიო-სოციალური], განსაზღვრულობა მისი[ ე.ი. ადამიანის ფსიქიკის  შემსწავლელი ფსიქოლოგიის ]  მეორე გამორჩეული ნიშანია.

·        ეს გარემოება განაპირობებს იმას, რომ ადამიანის ფსიქიკის შემსწავლელი ფსიქოლოგია ერთსა და იმავე დროს საბუნებისმეტყველო დისციპლინაც არის და ჰუმანიტარულ-სოციალურიც.

ხ

·        მესამე ნიშანი რომელიც ფსიქოლოგიის განსაკუთრებულ მდგომარეობას განსაზღვრავს, ის არის, რომ მასში შერწყმულია  შემემეცნების ობიექტი და სუბიექტი.

·        პირველყოფილ საზოგადოებაში ადამიანთა ძირითადი ძალები არსებობისთვის ბრძოლას, გარემომცველი სამყაროს ათვისებას ხმარდებოდა. ადამიანები  მოიპოვებდნენ ცეცსლს, ნადირობდნენ, ომობდნენ და ამ პროცესში იძენდნენ ბუნების შესასებ პირველ ცოდნას. ამ პერიოდის კაცობრიობას, ახალშობილის მსგავსად, არ ასსოვს თავისი თავი. კაცობრიობის ძალები და შესაძლებლობები თანდათან იზრდებოდა. თავიანთი ფსიქიკური უნარების წყალობით ადამიანებმა მატერიალური და სულიერი კულტურა შექმნეს. გაჩნდა დამწერლობა, ხელოენება, მეცნიერება. დადგა მომენტი, როცა ადამიანმა თავის თავს დაუსვა კითხვები: რა ძალებია ის, რომლებიც მას სამყაროს შეცნობის, მისი დამორჩილების, ახლის შექმნის საშუალებას აძლევენ, როგორია მისი გონება, რა კანონებს ემორჩილება მისი შინაგანი სამყარო. ეს იყო სწორედ კაცობრიობის თვითცნობიერების აღმოცენების მომენტი, ე.ი. ფსიქოლოგიური ცოდნის დაბადების მომენტი.

·        ეს მოვლენა ასეც შეიძლება გამოიხატოს: თუ ადრე[აქამდე] ადამიანის აზრი მიმართული იყო გარე სამყაროსკენ, ახლა საკუთარი თავისკენ წარიმართა.

·        აზროვნების საშუალებით თვით „აზროვნების“ კვლევა დაიწყო.

·        ფსიქოლოგიის ამოცანები იმიტომ არის განუზომლად რთული, ვიდრე ნებისმიერი სხვა მეცნიერებისა, რომ „აზრი“ მხოლოდ მასში[აანუ მხოლოდ ფსიქოლოგიურ მეცნიერებაში]  ახდენს თავისთავისკენ[ანუ „ადამიანის ფსიქიკისკენ“] შემობრუნებას;

·        მხოლოდ მასში[ფსიქოლოგიურ მეცნიერებაში] გადაიქცევა ადამიანის „მეცნიერული ცნობიერება“ მის „მეცნიერულ თვითცნობიერებად“.

 

 

 

რას შეისწავლის ფსიქოლოგია ?

 

·        რაიმე მეცნიერების შესწავლა მისი „საგნის“ განსაზღვრით და „საკელევ მოვლენათა წრის“ აღწერით იწყება.

·        რა არის ფსიქოლოგიის „საგანი“?

·        ამ კითხვაზე პასუხის ორი გზა არსებობს; პირველი უფრო სწორია, მაგრამ რთული. მეორე – შედარებით ფორმალური და  მოკლე.

ხ

·        ფსიქოლოგიის საგნის განსაზღვრის პირველი გზა განსხვავებული[სხვადასხვა] თვალსაზრისების[თეორიების]  ანალიზს გულისხმობს  ისე, როგორც ეს „ფსიქოლოგიის ისტორიაშია“ მოცემული.

კერძოდ,  აქ იგულისსმება იმ საფუძვლების[წანამძღვრების]  განხილვა, რომელთაც ემყარებოდა ერთი შეხედულების[თეორიის]  შეცვლა მეორით, ის, თუ რა დარჩა საბოლოოდ მათგან და ფსიქოლოგიის საგნის გაგების რა ვარიანტები არსებობს ამჟამად. ყოველივე ამას ქვემოთ  გავეცნობით.

ხ

·        მე-2 „მოკლე პასუხი“ კი ასეთია: სიტყვა ფსიქოლოგია ნიშნავს  “მეცნიერებას სულის შესასებ” (psyche  -სული + ლოგოს-ცნება, მოძღვრება).

·        დღეისთვის “სულის” ცნების ნაცვლად გამოიყენება “ფსიქიკის” ცნება, თუმცა ენაში შერჩენილია ბევრი სიტყვა და გამოთქმა, რომელთა ძირში სიტყვა “სულია” [მაგ.  „სულიერი“, „უსულო“, „სულიერი სიასლოვე“, „სულიერი ავადმყოფობა“ და სხვა.]

·         ლინგვისტური თეალსაზრისით “სული” და “ფსიქიკა” სინონიმებია, თუმცა კულტურისა და, განსაკუთრებით, მეცნიერების განვითარებასთან ერთად ამ ცნებათა მნიშვნელობა ერთმანეთს მაინც დაშორდა.

ხ

·        „ფსიქიკურ პროცესებს“ მიეკუთვნება:  აღქმა, მესსიერება, აზროვნება, ემოცია, მოტივაცია და ა.შ.

·        ეს „ფსიქიკური პროცესები“[ და საზოგადოდ ფსიქიკა] დამოუკიდებლად კი არ არსებობენ, არამედ არიან კონკრეტული ადამიანის, მთლიანი „პიროვნების“ გამოვლენა.

·        ამიტომ მათი[ფსიქიკური პროცესების]  მიმდინარეობის ხასიათი დამოკიდებულია „პიროვნების’’ ინდივიდუალურ ნიშნებზე და შინაგან მდგომარეობაზე.

·        ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში „უნიკალური“ ინდივიდი მოქმედებს.

·        აქედან გამომდინარე, ფსიქიკური პროცესების გაგება ადამიანისაგან მოწყვეტილად, მისი პიროვნების  ა)თვისებათა და მის ბ) შინაგან მდგომარეობათა გათვალისწინების გარეშე შეუძლებელია.

·         მაშასადამე, ფსიქოლოგია შეისწავლის არა მხოლოდ „ფსიქიკურ პროცესებს“, არამედ სუბიექტის[ პიროვნების]  ინდივიდუალურ თავისებურებებსაც – მის[პიროვნების]  ხასიათსა და ტემპერამენტს, მის უნარებსა და ინტერესებს და ა.შ. [ეს დაიმახსოვრე]

ხ

·        „ფსიქიკური პროცესები“ სუბიექტის ქცევაში ვლინდება.

·        ქცევას ფიზიკური და ფსიქიკური მხარეები აქეს, ანუ ის ფსიქოფიზიკური აქტივობაა.

·        ქცევის განსორციელებაში არსებით როლს „ფსიქიკური პროცესები’’[აღქმა, მეხსიერება, აზროვნება, ემოცია, მოტივაცია და ა.შ. ] ასრულებს.

·         ისეთი „ფსიქიკური პროცესები’’  როგორიცაა საგნის ან მოვლენის აღქმა , გააზრება, მსჯელობა, მიზნის დასახვა, გადაწყვეტილების მიღება, სურვილი, მისწრაფება და ა.შ. ადამიანის ქცევის განუყრელი, არსებითი მომენტებია.

·        ქცევის გაგება მათი[„ფსიქიკური პროცესების’’ ]  შესწავლის გარეშე უნაყოფოა.

·        ამასთან ერთად, სათანადო ქცევის გათვალისწინების გარეშე, თვითონ „ფსიქიკური პროცესების’’ გაგებაც შეუძლებელია.

·        ერთი მხრივ, „ფსიქიკური პროცესები“ ყოველთვის მონაწილეობენ ადამიანის ქცევაში და მის არსებით მხარეს წარმოადგენენ. მეორე მხრივ, აღამიანი ქცევის პროცესში არა მხოლოდ გარემოს ცვლის, არამედ თვითონაც იცვლება.

·        ქცევის პროცესში ყალიბდება პიროვნება და მისი „თვისებები“: ხასიათი, ნებისყოფა, მიდრეკილებები, აზროვნების, მესსიერებისა თუ მეტყველების თავისებურებანი.

ხ

·        დაბოლოს, ფსიქიკის დახასიათება ვერ შემოიფარგლება განმხოლოებული ინდივიდის დახასიათებით.

·        ფსიქიკის მრავალი ნიშან-თვისება ვლინდება ადამიანთა ურთიერთმიმართებებსა და ურთიერთქმედებაში.

·        პიროვნების  „ქცევა“, მისი „ფსიქიკური პროცესები“ და „თვისებები“ ამის[ე.ი. ადამიანთა ურთიერთმიმართებებისა და ურთიერთქმედების]  წყალობით სრულიად ახალ თავისებურებას იძენს.

ხ

·         ამდენად, ფსიქოლოგიამ უნდა შეისწავლოს[და სწავლობს კიდეც]   „ადამიანის ფსიქიკა“ , ა)ადამიანის „ქცევასთან“ კავშირში, აგრთვე როგორც ბ) „სოციალური პიროვნების“ აქტივობის გამოვლენა.[ესეც დაიმახსოვრე]

 

 ა)„ცხოვრებისეული“ , ბ)„ხალხური“ და გ)„მეცნიერული“ ფსიქოლოგიები

 

·        „ფსიქიკის“ რაობაზე გარკვეული არამეცნიერული შესედულების ერთგვარი კონტურები უკვე პირველყოფილი ადამიანის ცნობიერებაში ჩაისახა.

·        იმყოფებოდა რა მაგიისა და მითოლოგიის დონეზე, იგი ბუნების მოვლენებს სულების მოქმედებას უკავშირებდა.

·        ადამიანის პირველი და უშუალო ცოდნა მარტოოდენ ფსიქიკას (სულს) არ ეხებოდა და მოიცავდა ყველა სფეროს, რაც მის თვალსაწიერში ხვდებოდა.

·        მაგრამ საკუთარ სულთან (ფსიქიკურ ცხოვრებასთან) დამოკიდებულება სპეციფიკური იყო, ვინაიდან სულში მომხდარი ცვლილებები ადამიანს „უშუალოდ“ ეძლეოდა და, ამდენად, დიდი დამარწმუნებლობით გამოირჩეოდა.

·        ადამიანმა თანდათანობით ირწმუნა ფსიქიკური ცხოერების გარკვეული წესებისა და ნორმების არსებობა.

·        შეიქმნა მეტ-ნაკლებად საერთო [და, ამავე დროს, საკუთარი ] ცოდნა-შეხედულება ფსიქიკური სფეროს მოვლენებზე.

·        ამას ისიც ადასტურებს, რომ ყველა ადამიანს, გარ კვეულწილად, შეუძლია „გაუგოს“ და „დაეხმაროს’’ მეორე ადამიანს, „გავლენა მოახდინოს მის მოქმედებაზე“, „გაითვალისწინოს მისი ინდივიდუალური თავისებურებანი“ და „იწინასწარმეტყველოს მისი ქცევა“.

·         ხოლო ისეთი პროფესიის მქონე ადამიანი, რომლის საქმიანობა „სხვებთან“ურთიერთობაზეა აგებული, „ცხოვრებისეული ფსიქოლოგიის“ სფეროში განსაკუთრებული ცოდნით გამოირჩევა; მაგალითად, ადვოკატი, მღვდელმსახური, პედაგოგი, ექიმი, მენეჯერი და სხვა.

ხ

·         „ყოველდღიური’’ ინდივიდუალური ფსიქოლოგიის გარდა უნდა ვილაპარაკოთ „ხალხურ ფსიქოლოგიაზეც’’.

·        მასში იგულისხმება ერთგვარი „ფსიქოლოგიური ცოდნა“, რომელიც შემონახულია სალხურ შემოქმედებაში, ფოლკლორში.

·        ეს ის მასალაა, რომელშიც გასაგნებულია, ხელშესახებადაა მოცემული სულიერი ცხოერება.

·        მათი[ხალხური შემოქმედების და ფოლკლორის]  შესწავლის გბით „მეცნიერული ფსიქოლოგია“ იკვლევს აქ დაგროვილ „ხალსურ ფსიქოლოგიურ“ ცოდნას.

·         ვინაიდან ე.წ. „ხალხური გამოცდილება“ (ენა, თქმულება, ზნე-ჩვეულება, ანდაზა, იგავ-არაკი, ზღაპარი და ა.შ), როგორც „ წყარო“, შესაძლებლობათა მსრივ შეზღუდულია, იგი ზოგჯერ არასწორი შეხედულების საფუძველი ხდება.

·        ხშირად ამით არის გაჰირობებული სულის შესასებ მისტიკურ-რელიგიური (არამეცნიერული) შეხედულებანიც.

·        „ყოველდღიური“ და „ხალხური“ ფსიქოლოგიები, საზოგადოდ, „ყოფითი ‘’ცოდნის ნაწილია, რომელიც „მეცნიერული ფსიქოლოგიური“ ცოდნისაგან არსებითად განსხვავდება.

·        „ყოფითი ფსიქოლოგიის“ ცნებები რაციონალურ კრიტიკას ვერ უძლებს, ისინი არ არიან მკაფიოდ და ზუსტად განსაზღვრული, მათი შინაარსი ხშირად წინააღმდეგობრივი ხასიათისაა.

·        ამასთან, ხშირად ამ ცნებათა ტერმინოლოგია ემთხვევა „მეცნიერული ფსიქოლოგიის“ ცნებებს, რაც მათი იდენტურობის სახიფათო ილუზიას ქმნის.

·         ყველა ადამიანი ხმარობს სიტყვებს “განცდა”, “ქცევა”, “აზროენება”, “ნებისყოფა”, “პიროვნება”, “ხასიათი” თუ სხვა, მაგრამ, უმეტესწილად, არა იმ მნიშვნელობით, სიზუსტით და მოცულობით, როგორც ეს „მეცნიერულ ფსიქოლოგიაშია“.

·        „ ყოფითი ფსიქოლოგიის“ შეხედულებები წარმოადგენს მოარული და საკმაოდ გაურკვეველი, სავარაუდო და არაცხადი „პრინციპების“, „დარიგებების“, „წესებისა“ თუ „რწმენების“ ნაკრებს.

·        ისინი ვერ ჩაითვლება სანდოდ და დასაბუთებულად, ვინაიდან არ გაუვლიათ მეცნიერული ცოდნისთვის სავალდებულო მკაცრი შემოწმება, რაც ზუსტი „ემპირიული“ და „ლოგიკური“ კვლევითი პროცედურების მეშვეობით ხორციელდება.

 

·        „ყოველდღიური ფსიქოლოგიის“ დამარწმუნებლობის წყარო  ან ინდივიდუალური ყოფითი გამოცდილება ან ინტუიციაა,

 

·        „ხალხური ფსიქოლოგიის“ ცოდნა კი საზოგადოებრივი ცხოვრებისა და ურთიერთობის პრაქტიკას ეფუძნება;

 

·        ამის გამო ცოდნა უკიდურესად დამოკიდებული ხდება მისი „მატარებლის“  კულტურულ-ეთნიკურ მიკუთვნებულობაზე, რაც ეწინააღმდეგება მეცნიერული ცოდნის „ობიექტურობის“ ფუძემღებლურ პრინციპს.

 

·        ამრიგად,“ ყოველდღიური“  და „ხალხური’’  ფსიქოლოგია არ შეესაბამება „მეცნიერული ცოდნის“ აგების მოთხოვნებს, ნორმებს და ღირებულებებს.

 

·        მათი  ა)წარმოშობისა და ფორმირების წესი, ბ)ლოგიკური შეთანსმებულობა და გ)ობიექტურობის დონე არ იძლევა ფსიქოლოგიაში, როგორც მეცნიერულ დისციპლინაში მათი პირდაპირი ჩართვის შესაძლელობას.

 

·        „ყოველდღიური’’ და „ხალსური“  ფსიქოლოგია კაცობრიობის ყოფითი ცოდნის მოუცილებელი ნაწილია და მათი  მნიშვნელობა მხოლოდ ამით განისაზღერება.

 

 

ფსიქოლოგია და „სულიერი სამყაროს“ გაგების სხვა ფორმები

 

·        ადამიანის „სულიერი ცხოვრების“  მიმართ პროფესიული ინტერესი მხოლოდ ფსიქოლოგიას არ გააჩნია.

·        ამ კუთხით საინტერესოა ფსიქოლოგიის კავშირი საზოგადოებრივი ცნობიერებისა და ადამიანური მოღვაწეობის ისეთ სახეებთან, როგორიცაა „ხელოვნება“ და „რელიგია“.

 

ხ

1.ფსიქოლოგიის კავშირი ხელოვნებასთან

 

·        ხელოვნებასთან ფსიქოლოგიას ბევრი რამ აკავშირებს, მაგრამ არსებობს სერიოზული განმასხვავებელი ნიშნებიც.

·        ფსიქოლოგია მეცნიერებაა და, როგორც ასეთი, იგი ჭეშმარიტებაზე, ცოდნის მოპოვებაზეა მიმართული, ხელოვნება კი გარეგანი და შინაგანი სამყაროს ესთეტიკურ გადამუშავებასა და გადმოცემას ცდილობს.

·        ხელოვნება ადამიანში ესთეტიკური გრძნობების გამოწვევაზეა მიმართული, ხოლო ფსიქოლოგია ამ გრძნობებს შეისწავლის, როგორც შინაგანი სამყაროს მოვლენებს.

ხ

·        ხელოვნებისაგან (მხატვრული „მეთოდი) მეცნიერებას ისიც განასხვავებს, რომ იგი[მეცნიერება] , როგორც წესი, მიისწრაფის მაქსიმალურად გაუპიროვნებელი ცოდნისკენ, ხოლო ხელოვნებისთვის მთავარია ორიენტაცია შემოქმედის უნიკალურ პიროვნებაზე, მის მიერ სამყაროს სუბიექტურ ხედვაზე. ხელოვნების ნაწარმოებში, უფრო ხშირად, სწორედ "ესაა’’  ყველაზე მეტად საინტერესო.

 

·        ხოლო მეცნიერების. „იდეალია ობიექტურობა, თვალსაზრისების განსხვავებულობათა მინიმიზაცია და საყოველთაოდ მისაღები ცოდნის მილწევა.

 

[ სხვა საკითსია რომ ზოგიერთი მეცნიერება, მათ შორის ფსიქოლოგიაც, ჯერ კიდევ შორს არის ამ იდეალისაგან. ]

 

·        მეცნიერება, ძირითადად, ზოგადი კანონზომიერების გამოვლინებაზეა ორიენტირებული, ხელოვნება კი პირიქით, – ინდივიდუალობისა, თუმცა განზოგადებას, ცხადია, ისიც მიმართავს.

·        მეცნიერებასა დახელოვნებას შორის ეს  განსხვავება არ არის უნივერსალური, განსაკუთრებით „საზოგადოებრივ მეცნიერებებთან“ მიმართებაში.

·        ფსიქოლოგიაც[საზოგადოებრივი მეცნიერებაა] ცდილობს ზოგად კანონზომიერებათა გამოვლენას, მაგრამ თავისი ჰუმანიტარულობის გამო, ის ვერ შემოიფარგლება აბსტრაქტული, განზოგადებული ‘ადამიანური ფსიქიკის’’ შესწავლით. კონკრეტული და განსაკუთრებული „შემთხვევები“ მისი კელევის პირდაპირი საგანია.

·         საქმე ისაა, რომ ფსიქოლოგია პრეტენზიას გამოთქვამს პიროვნების შესწავლაზე;

·         პიროვნების გამორჩეული ნიშანი კი მისი უნიკალურობაა.

·        იგი[პიროვნება]  ყოველთეის ერთეულ და ინდივიდუალურ ფორმაშია მოცემული, ანუ ისე, როგორც მას ხელოვნება აშუქებს.

·        პიროვნების დახასიათების თვალსაზრისით ფსიქოლოგიას და ხელოენებას, კერძოდ, ლიტერატურას,ერთმანეთის  კონკურენტებადაც კი მიიჩნევენ ხოლმე.

·         უნდა ითქვას, რომ პიროვნების დახასიათების მხრივ „ახალგაზრდა’’ ფსიქოლოგიური მეცნიერება ხშირად ვერ უტოლდებოდა უძველესი ტრადიციების მქონე ლიტერატურას, რაც ფსიქოლოგიის განვითარების პირველ ეტაპზე აღშფოთებულ შეფასებებს იწვევდა, კერძოდ, რომ შექსპირის  “მაკბეტსა“ და „მეფე ლირში“ მეტი ფსიქოლოგიაა, ვიდრე ყველა ფსიქოლოგიურ სახელმძღვანელოში (ვ. დილთაი).

·        ასეთი დაპირისპირება ძირშივე უმართებულოა.

·         მართალია, ფსიქოლოგიაც და ლიტერატურაც პიროვნებას ახასიათებს, მაგრამ ერთი მეცნიერების მეთოდს იყენებს, მეორე კი – ხელოვნებისა.

·        ეს გარემოება სხვადასხეა სურათს გვაძლევს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საქმე რეალურად არსებულ პიროვნებებს ეხება.

·        მაგალითისთვის გამოდგება ლიტერატურაში და მეცნიერებაში შექმნილი გამოჩენილი ადამიანების პორტრეტები.

·        ფსიქოლოგიური დახასიათება ნაკლებ მხატერულია, ნაკლებ მეტაფორული და სახალისო. სამაგიეროდ, ის უფრო ზუსტია და მკაცრი იმ მხრიე, რომ ლოგიკურად გამომდინარეობს მეცნიერული საფუძვლიდან, ადამიანის ფსიქიკური მოქმედების გაგების ამა თუ იმ კონცეფციიდან.

·        ისიც აღსანიშნავია, რომ თანამედრო ვე ფსიქოლოგია სულ უურო სრულყოფს „ფსიქოღიაგნოსტიკურ მეთოდებს“, რომელთა საშუალებითაც შესაძლებელია გამოელინდეს და საკმარისი სიზუსტით შეფასდეს ცალკეული პიროვნების ფსიქიკური თავისებურებანი.

ხ

·        ფსიქოლოგია თავისი კუთხით შეისწავლის თვით ხელოვნების ფენომენსაც.

·        „ხელოვნების ფსიქოლოგიის’’  ძირითადი ამოცანებია:  ა)მსატვრული ნაწარმოების აგება-შექმნის ფსიქოლოგიური მექანიზმების კვლევა, ბ)ხელოვნების ზოგადი ფსიქოლოგიური რაობისა და სპჰპეციფიკურ თავისებურებათა გამოვლენა, გ)შესწავლა მხატვრული წნაწარმოების ზემოქმედებისა მის აღმქმელზე.

ხ

·        საგულისხმოა, რომ ხელოვნებაც განიცდის ფსიქოლოგიის ზეგავლენას.

·         ფსიქოლოგიური თეორიები, მოვლენები და კანონზომიერებები ხელოვნების ნიმუშებში აისახება.

·        ზოგი მხატვრული ნაწარმოები გარკვეული კონცეფციისა თუ ფსიქიკური ფენომენის ილუსტრაციად  შეიძლება იქნეს განხილული.

·        განსაკუთრებით დიდი კვალი დატოვა XX საუკუნის ხელოვნებაზე „ფსიქოანალიზმა.’’

·        საკმარისია დავასახელოთ ისეთი მწერლები, როგორიცაა ჰ. ჰესე, ჯ. ჯოისი, თ. მანი, ს. ცეაიგი, მხატვარი ს. დალი, რეჟისორები ა. პიჩკოკი, ი. ბერგმანი, ფ. ფელინი და მრავალი სხვა.

 

 

2.ფსიქოლოგიის კავშირი   რელიგიასთან

 

·        რელიგიას, ფსიქოლოგიის მსგავსად, აქვს პრეტენზია, რომ ფლობს ცოდნას „ადამიანის ფსიქიკის“, ანუ „სულის“ თავისებურებათა შესახებ.

·        მაგრამ ეს ცოდნა სხვა გზით მიიღწევა, რადგან მეცნიერება და რელიგია სამყაროს შეცნობის სხვადასხვა ფორმებს წარმოადგენენ.

ხ

·        მეცნიერებას რელიგიისაგან პირველ ყოვლისა განასხვავებს მისი მზაობა, უარყოს თავისი თუნდაც საბაზისო პრინციპები და დებულებები, თუკი  ისინი კვლევით “გამოცდას” ვერ გაუძლებენ.

·        ხოლო რელიგიური ცოდნა, ამა თუ იმ კონფესიის ფარგლებში, მიმართულია ამოსავალი დოგმატების მსოლოდ დადასტურებისკენ.

·        მნიშენელოვანია აგრეთვე ის, რომ რელიგიურ ცოდნაში   სამყარო მოცემულია „ღვთიური ჩანაფიქრებისა და მეტაფიზიკური ძალების გამოვლინებად“, ხოლო მეცნიერებაში, მაშინაც კი თუ მეცნიერი რელიგიურია, სამყარო განიხილება „შედარებით დამოუკიდებელ რეალობად, რომელიც თავისთავად უნდა იყოს შესწავლის საგანი“.

·         ასეთივეა „ფსიქოლოგიური მეცნიერებისა“  და რელიგიის  ურთიერთმიმართებაც.

ხ

·         რელიგიებში მოცემულია დოქტრინები ადამიანური ბუნების[მისი სულიერი სამყაროს, ფსიქიკის]  „სწორი“,[ ანუ ღვთიური წყობის] შესასებ.

·         ფსიქოლოგია კი ცდილობს, შეისწავლოს ადამიანი და მისი ფსიქიკა რაიმე ზებუნებრივი ძალებისაგან განყენებით და ყოველგვარი წინასწარი დაშვების გარეშე გაარკვიოს, თუ როგორია ის, როგორი უხღა იყოს მისი ბუნება.

·        მაგალითისთვის ვნახოთ, თუ როგორ ხსნის ერთსა და იმავე ქცევას რელიგია (ქრისტიანობა) და ფსიქოლოგია.

·        დავუშვათ, რომ ვიღაც კონკრეტულმა პირმა იქურდა.

·        რელიგიის წარმომადგენელი იტყოდა, რომ იგი განუდგა ღმერთის მცნებას “არა იპარო” და ჩაიდინა ცოდვა, დაეცა, დამდაბლდა. მან თავისი დანაშაული იმით უნდა გამოისყიდოს, რომ მოინანიოს და დაუბრუნდეს ღმერთს, ანუ თავის ჭეშმარიტ ბუნებას.

·        ფსიქოლოგი დაიწყებდა ძიებას, თუ რა პირობებში (გარეშე სიტუაცია), ვინ (პიროვნების ისტორია და ტიპი) და რატომ (მოტივაცია) ჩაიდინა მოცემული ქმედება და, ამ ცნობების შეჯერების გზით, გამოავლენდა მის განმაპირობებელ ფაქტორს ან ფაქტორების ერთობლიობას (სოციალური გავლენა ან იძულება, პიროვნული გადახრა ან დაუსრულებელი სოციალიზაცია და ა.შ).

·         ამასთან, ფსიქოლოგი, ცხადია არ იტყოდა, რომ ადამიანის “ჭეშმარიტი სულიერი ბუნების” ეტალონად ის უნდა ჩაითვალოს, ვისაც არასდროს ჩაუდენია ეს ქმედება.

·        განსხვავება რელიგიასა და ფსიქოლოგიას შორის სწორედ ეტალონის მოცემულობაა.

·        რელიგიისთვის არსებობს ეტალონი – ღვთის მიერ განსაზჩღვრული ჭეშმარიტი ადამიანური ბუნება.

·        ფსიქოლოგიისთვის არ არსებობს ეტალონი და, შესაბამისად, მისთვის[ფსიქოლოგიისთვის]  ადამიანის ყველა ქცევა მისი „სულიერი ბუნების“ დემონსტრირებაა.

ხ

·        მიუხედავად ამისა, საჭიროა ითქვას, რომ ადამიანის შესახებ მეცნიერებებისთვის და, კერძოდ ფსიქოლოგიისთვის „რელიგიურ ძიებებს“ განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება.

·        „რწმენის“, „რელიგიური ცნობიერების“  პრობლემებს/საკითხებს  დიდი ადგილი უკავია რიგი გამოჩენილი ფსიქოლოგების შემოქმედებასა და პირად ცხოვრებაში.

·        კონკრეტულ ადამიანებს კი, ერიჰ ფრომის თქმით, ქცევის ბალანსისა და ბედნიერი ცხოვრებისთვის თანაბრად ესაჭიროებათ რელიგიაცა და ფსიქოლოგიაც.

·        ამიტომ თანამედროვე  ცივილიზებულ ქვეყნებში არ არის იშვიათობა, როცა პიროენება ენთუზიაზმით დადის ეკლესიაშიც და ფსიქოთერაპიულ კაბინეტშიც.

·        აღსანიშსავია, რომ ზოგიერთი ფსიქოთერაპიული სისტემა ითვალისწინებს, ზოგი კი აქტიურადაც იყენებს სულიერ სფეროსთან მუშაობის „რელიგიური ძიებით შეძენილ გამოცდილებას’’. მაგალითისთვის სსვადასხვა „მედიტაციური მეთოდიც“ გამოდგება.

·        ეს არც არის გასაკვირი, რადგან რელიგიურ რიტუალებს და წესებს ხშირად აშკარა ფსიქოთერაპიული დატვირთეაც აქვს.

·        „ქრისტიანული აღსარება“, მაგალითად, პირდაპირ იძლევა შვეებისმომგვრელ, დამამშვიდებელ, კათარსისულ ეფექტს.

·        ხოლო ზოგიერთი აღმოსავლური რელიგიურ სისტემა (მაგ, ბუდიზმი), უშუალოდაა მიმართული ადამიანის ცნობიერების მდგომარეობის შეცვლაზე და ამისთვის რთული სპეციალური ფსიქოტექნიკებითაცაა აღჭურვილი (ამაზე იხ. თავი VI და XVI).

ხ

·        რელიგიურობა ადამიანის ერთ-ერთი ნიშანია.

·         ამიტომ ისეთი მეცნიერებანი, როგორიცაა სოციოლოგია, ანთროპოლოგია, ეთნოგრაფია და მათ შორის ფსიქოლოგია, შეისწავლის რელიგიური ქცევის სსვადასხვა ასპექტებს.

·        ფსიქოლოგიური მეცნიერების სტრუქტურაში არსებობს დარგი – „რელიგიის ფსიქოლოგია“, რომლის ფარგლებში მიმდინარეობს ისეთი საკითხების კელეეა, როგორიცაა ა)“ რელიგიური ცნობიერების შინაარსი და სტრუქტურა’’, ბ)“რელიგიური განცდების სპეციფიკა“, გ)“რელიგიური ჯგუფების სოციალურ-ფსიქოლოგიური თავისებურებანი“, დ)“ზეგავლენის, ურთიერთობის, მიბაძვის, ჩაგონებისა თუ სხვა მექანიზმების გავლენა რელიგიურ ქცევაზე“, ე)“რელიგიური კულტურის ამა თუ იმ ასპექტის ზემოქმედება ადამიანის ფსიქიკაზე“   და ა.შ.

 

 

        ფსიქოლოგიის კავშირი „სხვა“ მეცნიერებებთან

 

·        ზემოთ გავაანალიზეთ სულიერი სამყაროს არამეცნიერული შემეცნების ფორმები.

·        დავუბრუნდეთ „ მეცნიერულ ფსიქოლოგიას“ და განვიხილოთ, თუ რა ადგილი უკავია ფსიქოლოგიას მეცნიერებათა სისტემაში.

·        თანამედროვე მეცნიერებათმცოდნეობის მონაცემებით ეს ადგილი სრულიად განსაკუთრებულია.

·        მაგალითად, XX საუკუნის ერთ-ერთი უდიდესი ფსიქოლოგი და ლოგიკოსი ქან პიაჟე თვლის, რომ ფსიქოლოგიას საკვანძო პოზიცია  უკავია სსვა მეცნიერებებს შორის, ვინაიდან იგი შეისწავლის „აზროვნებას“, ხოლო ყოველი მეცნიერება, ფაქტობრივად, „განხორციელებული“ აზროვნებაა.

·        ფსიქოლოგიის განსაკუთრებულობა იმაშიც იჩენს თავს, რომ თავისი „საგნის“ (ფსიქიკის) ორგვარი (ბიო-სოციალური) ბუნების გამო იგი ორგანულად და არსებითად არის დაკავშირებული მეცნიერებათა ყოველგვარ კლასთან თუ სახეობასთან – საბენებისმეტყველო იქნება ის თუ საზოგადოებრიე-ჰუმანიტარული.

ხ

ფსიქოლოგიის კავშირი ბიოლოგიურ მეცნიერებებთან

 

·        საბუსებისმეტყველო დისციპლინებიდან ყველაზე აშკარაა ფსიქოლოგიის კავშირი ბიოლოგიურ მეცნიერებებთან.

·        ფსიქოლოგიამ თავისი თეორიული პოსტულატების ჩამოყალიბებისას ბიოლოგიის რამდენიმე ზოგადი დებულება გამოიყენა.

·        მაგალითად, ევოლუციური ბიოლოგიის პრინციპები საფუძვლად ედება ფსიქიკის ცხოველურ სამყაროში განეითარების პრობლემის განხილვას. ამ კუთსით ნაყოფიერი კვლევა-ძიება მიმდინარეობს ფსიქოლოგიის დარგში – „ზოოფსიქოლოგიაში“.

ხ

·        „თანდაყოლილისა“ და „შეძენილის“ მიმართების საკითხი შეისწავლება გენეტიკასთან მჭიდრო კავშირში, კერძოდ მისი მოსაზღვრე დისციპლინის, „ფსიქოგენეტიკის“ ფარგლებში.

ხ

·        მაგრამ ფსიქოლოგია ყველაზე ორგანულად მაინც, ფიზიოლოგიასთან არის დაკავშირებული.

·        ფსიქოლოგია ცდილობს, განიხილოს სულიერი მოვლენები   მათ ორგანიზმულ, [მათ შორის ნერვულ] საფუძვლებთან მიმართებაში.

·        სხეულისა და სულის ურთიერთმიმართება ყოველთვის „ცენტრალური’’ საკითხი  იყო ფსიქოლოგიისთვის.

·        ამის გათვალისწინებით წარმოიქმნა და წარმატებით ვითარდება ისეთი მოსაზღვრე დარგები, როგორიცაა  „ფსიქოფიზიოლოგია“, „ნეიროფსიქოლოგია“ და სხვა.

ხ

ფსიქოლოგიის კავშირი მედიცინასთან.

 

·        უმნიშენელოვანესია ფსიქოლოგიის კავშირი მედიცინასთან. მხედველობაში გვაქვს ის მრავალრიცხოვანი კვლევები, რომლებიც „კლინიკური ფსიქოლოგიის“ საზღვრებში ხორციელდება ( ამაზე იხ. თავი XVI).

ხ

ფსიქოლოგიის კავშირი ფიზიკასა და ქიმიასთან.

 

·        ნაკლებ თვალსაჩინო და ნაკლებ უშუალოა ფსიქოლოგიის კავშირი ფიზიკასა და ქიმიასთან.

·        მკაცრი მეცნიერული კვლევის წარმატებულობის თეალსაზრისით ფიზიკა ყოველთვის ეტალონურ მეცნიერებად მოიაზრებოდა. ამიტომ წარმოდგენები სულიერ მოვლენებზე და მათი კვლევის პრინციპებზე ხშირად ფიზიკაში დამკვიდრებულ შეხედულებათა მსგავსად ყალიბდებოდა. მაგალითად, ფსიქიკურ სამყაროს მიუსადაგეს ატომური აგებულების პრინციპი;

·        სხვადასხვა ფსიქოლოგიურ თეორიაში გამოიყენხება ისეთი ცჩებები, როგორიცაა „ენერგია“, „ველი“ და ა.შ.

ხ

·        ქიმიასთან ფსიქოლოგიის კავშირი უფრო მკაფიოა.

·        არის ისეთი სფეროები, სადაც ფიზიოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ თეორიებთან ერთად გამოიყენება ქიმიური და ბიოქიმიური თეორიებიც (მაგ, „მეხსიერების მექანიზმები’’).

·        გარდა ამისა, არსებობს „ფსიქოფარმაკოლოგია“ – ფსიქიკაზე სამკურნალო პრეპარატების ზემოქმედების შემსწავლელი დისციპლინა.

ხ

ფსიქოლოგიის კაეშირი სოციალურ და ჰუმანიტარულ დისციპლინებთან

 

·        გასსაკუთრებით მჭიდროა ფსიქოლოგიის კაეშირი სოციალურ და ჰუმანიტარულ დისციპლინებთან.

·        ზოგიერთი სპეციალისტის აზრით, თუ ბუნების მეცნიერებებს ის აერთიანებს, რომ ბუნების გამოვლინებებს შეისწავლიან, საზოგადოებრიე-ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა კლასში შემავალ დისციპლინებს, როგორებიცაა ისტორია, ეთიკა, ეკონომიკა, იურისპრუდენცია, პედაგოგიკა, ხელოენებათმცოდნეობა და სხვა, აერთიანებს ის, რომ მათი კვლევის სპეციფიკური საგანი (მეურნეობა, სამართალი, ხელოვნება, მორალი, აღზრდის სისტემა და ა.შ.] ადამიანთა გონითი მოღვაწეობის „შედეგია“.

·        ამ მოვლენების[ე.ი. მეურნეობის, სამართლის, ხელოვნების, მორალის, აღზრდის სისტემების და ა.შ.]  „წყარო’’ ადამიანის სულიერ აქტივობაშია.

·        „ფსიქიკური ფაქტები“ და ამდენად, „ფსიქოლოგიური ანალიზიც“, მათი აუცილებელი შემადგენელი ნაწილია.

·        აქედან გამომდინარე, მათ „ზოგად მეთოდოლოგიას“  სწორედ ფსიქოლოგია წარმოადგენს.

·        ასეც ამბობენ – ფსიქოლოგია საზოგადოებრიე-ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა საფუძველია, ისეეე როგორც ფიზიკაა ბუნებისმეცნიერებათა საფუძველი.

·        ეს თვალსაზრისი შესაძლოა ერთგვარი გადაჭარბებაც იყოს, მაგრამ, ასეა თუ ისე, ფსიქოლოგიის უმჭიდროესი კავშირი საზოგადოებრივჰუმანიტარულ დიციპლინებთან მართლაც უეჭველია.

ხ

·        ისტორიასთან და ეთნოგრაფიასთან  ფსიქოლოგიას  აახლოებს ინტერესი „სხვადასხვა ეპოქებისა და განსხვავებული კულტურების’’ წარმომადგენელი  ინდივიდების ფსიქიკური წყობის მიმართ ( არსებოს ფსიქოლოგიის ქვედარგები  „ისტორიული ფსიქოლოგია’’ და „ეთნოფსიქოლოგია“).

ხ

·         სოციოლოგიასთან ფსიქოლოგიას აკავშირებს „პიროვნებისა და მისი სოციალური გარემოცვის’’, „ჯგუფის შიგნით“ და „ჯგუფთა შორის’’ მიმდინარე პროცესების შესწავლა ( ამათ სწავლობს  ფსიქოლოგიის ქვედარგი „სოციალური ფსიქოლოგია’’  ამაზე იხ. თავი XV).

ხ

·        სამართალმცოდნეობასთან ფსიქოლოგიას აკავშირებს იმ „ფსიქოლოგიური ფაქტორებისა და კანონზომიერებების“ დადგენის აუცხლებლობა, რომე ლიც ღაკავშირებულია ა)დანაშაულებრიცი ქცევის  ჩადენასთან ან მის აღკვეთასთან და  ბ)„სამართლებლივი შეფასების პროცესში მონაწილე სუბიექტების პიროვნულ თავისებურებებთან“ ( ამათ შეისწავლის ფსიქოლოგიის ქვედარგი „ იურიდიული ფსიქოლოგია’’).

ხ

·        ძალიან მრავალმხრივია კავშირი ფსიქოლოგიასა ღა ისეთ ტრადიციულ ჰუმასიტარულ დისციპლისნას შორის, როგორიცაა ენათმეცნიერება.

·        მათ აახლოებს ა)“ ენობრივი სტრუქტურების შეთვისების საფუძველზე მეტყველების ფორმირების პრობლემა’’, ბ)“ენის ანალიზი აზროენებასთან კავშირში“, გ)“ენობრივ ურთიერთობათა შინაარსეული და ექსპრესიული მსარეებისადმი ინტერესი“.

·        ფსიქოლოგიურ პრობლემატიკასთან უშუალო კავშირშია „გამონათქვამის წარმოშობის თავისებურებები“, „მეტყველების აღქმა“, „ენის როლის დადგენა კულტურის ანალიზის კონტექსტში“  და სსვა.

·        ამ საკითხების გარკვევას ემსახურება ფსიქოლოგიის სპეციალური დარგი – „ფსიქოლინგვისტიკა“ (იხ. თავი XIV).

ხ

·        განუყრელია კავშირი ფსიქოლოგიასა და ფილოსოფიას შორის. მრავალი საუკუნის განმავლობაში ფსიქოლოგია ფილოსოფიის წიაღში ვითარდებოდა (ამაზე იხ. მოდევნო პარაგრაფი ქვემოთ ).

·        ეს კავშირი დღესაც უმჭიდროესია. ყველა ძირეულ ფსიქოლოგიურ პრობლემას აქეს ფილოსოფიური კონტექსტი (მაგ., „როგორ წარიმართება შემეცნების პროცესი“, „როგორია მიმართება „შინაგანსა“ და „გარეგანს“, „სულსა’’ და „სხეულს“ შორის და მრავალი სხვა).

 

 

ფსიქოლოგიის განვითარების ეტაპები  და თანამედროვე მდგომარეობა

 

         შესავლი:

·        ადამიანს ყოველთვის აინტერესებდა თავისი სულიერი სამყაროს გაგება.

·        ჩვენი შორეული წინაპრები ფიქრობდენენ, რომ ადამიანის სხეულში მოთაესებულია „მეორე არსება’’ [სული], რომელიც დაკავებულია იმის თვალთვალით. თუ რას ხედავს თვალი, რა ესმის ყურს და რას გრძნობს კანი.

·        ამ “სულს” ან “აჩრდილს” ჰქონდა უნარი, გამოსულიყო სხეულიდან ძილის დროს და ეცხოვრა თავისი საკუთარი ცსოვრებით სიზმარში.

·        ძილში მონადირე კლავს ცხოველს, მეომარი ხდება მამაცი, შეყვარებული ეუფლება სატრფოს და ა.შ.

·        ითვლებოდა, რომ უკანასკნელ ამოსუნთქვასთან ერთად სული საბოლოოდ ტოვებს სხეულს.

·        უძველეს დროში გაჩენილი ეს რწმენა ჯერ კიდევ შემორჩენილია ე.წ. “პრიმიტიულ ხალხებში”.

·        ძველმა ცივილიზაციებმა მოიგონეს იდუმალი ძალით დღაჯილდოებული ღმერთები და ქალღმერთები.

·        ისინი იწვევენ ყველაფერს ამ ქვეყნად: არის სიყვარულის, ომის, სელოვნებისა ღა მრავალი სსეა ღმერთი.

·        ამგვარად, ავადმყოფობა ღა ჯანმრთელობა, სიკეთე ღა ბოროტება, სიმამაცე და სიმხდალე, ანუ ყველაფერი ის, რასაც მოკვდავი განიცღის და რაც სულიერ სამყაროდ იწოდება, დამოკიდებულია ღმერთების ხასიათსა და მათ შორის ჰაექრობაზე.

·        „ღმერთების პანთეონის“   ა)შემადგენლობა, ბ)ადგილსამყოფელი და  გ) მათთან ურთიერთობის წესი კულტურიდან კულტურაში ცვალებადობდა.

·        უცვლელი იყო ერთი – ადამიანმა პატივი უნდა სცეს და დაემორჩილოს მათ ნებას, თუ კი სურს შეინარჩუნოს კეთილდღეობა და სიმშვიდე, როგორც გარე, ისე შიდა, სულიერ სამყაროში.

ხ

1.“მეტაფიზიკური ფსიქოლოგიის’’ ეტაპი

 

·         პირველი ფილოსოფიური სისტემები შეიქმნა ძველ საბერძნეთში ძე.წ. VII საუკუნეში.

·        აქედან მოყოლებული, სულიერი სამყაროს გააზრება „ფილოსოფიური“ წარმოდგენების[თეორიების]  ფარგლებში მოექცა.

·        პირველი სპეციალური ფსიქოლოგიური ნაშრომი, ტრაქტატი “სულის შესასებ” ეკუთენის არისტოტელეს (ძე.წ. IV საუკუნე).

·         ამ ნაწარმოებში არისტოტელე გადმოგვცემს საკუთარ მოძღვრებას და აგრეთვე სხვა ავტორების, მათ შორის მისი მასწავლებლის, პლატონის შესედულებებს.

·        პლატონს მიაჩნდა, რომ ჩვენგან დამოუკიდებლად, ობიექტურად არსებობს “ იდეათა უხილავი სამყარო“.

·        „ სული“  ამ სინამდვილეს[„იდეათა სამყაროს’’]  მიეკუთენება და ამასთან  მარადიული არსებობით ხასიათდება.

·         იგი დროებით უკავშირდება სხეულს, სიკვდილის შემდეგ კი უბრუნდება „იდეათა სამყაროს“, სადაც მუდამ იძენს „ჭეშმარიტ ცოდნას“, რომელიც სხეულთან შეერთებისას ავიწყდება.

·        „შემეცნება“ ადამიანის მიერ ამ  დავიწყებული ცოდნის აღდგენის, არსებითად, გახსენების პროცესია.

·        არისტოტელეს მიაჩნდა, რომ „სული“   სხეულის არსია, ანუ ის, რაც სხეულს “ ცოცსლად“ ხდის.

·         მაგრამ, თუ ეს ასეა, სხეული და სული ერთმანეთისაგან განცალკევებულად ვერ იარსებებენ, ისინი ერთ მთლიანს უნდა ქმნიდნენ. მათი ფუნქციები დაუშორებელია:

“თვალი რომ ცოცხალი არსება ყოფილიყო, მსედველობა მისი სული იქნებოდა”.

·         ყველაფერი, რაც ცოცხალ არსებაში, მათ შორის ადამიანში ხდება, „სულის“ მოქმედების გამოვლინებაა.

·         ყოველივე ცოცსალი „სულიერია“.

·        ამასთან, სიცოცხლის ორგანიზაციის სამ დონეს სულის სამი ფორმა შეესაბამება: 1)„მცენარეული სული“, რომელიც კვების, ზრდის და გამრავლების პროცესებს განაგებს: 2)“ცსოველური სული“, რომელიც შეგრძნებებს მართავს და 3)“ადამიანური სული“, რომელიც აზროვსების უნარით არის დაჯილდოებული.

ხ

·        არისტოტელემ მოგეცა ადამიანის „სულიერ გამოვლინებათა“ ანუ, დღევანდელი ენით რომ ეთქვათ, „ფსიქიკური პროცესების“ (შეგრძნება. მესსიერება, წარმოსასვა, აზროვნება, გრძნობები, ნებელობა) დახასიათება, რომელიც დღესაც გვაოცებს დაკვირვების სიმახვილით და ანალიზის სიზუსტით.

·        მიუსედავად ამისა, არისტოტელესთვის მთავარი მაინც ეს რეალურად მიმდინარე პროცესები კი არა, მათ საფუძელად მდებარე სულის რაობის გარკვევაა.

·         ერთი სიტყეით, ბერძენი ფილოსოფოსების თხზულებებში უკვე მოცემულია „ფსიქიკური პროცესების“ ერთგეარი გულუბრყვილო გაგება:

·        „ფსიქიკური პროცესები’’  ბერძენი ფილოსოფოსების მიხედვით ისეთი მოვლენებია, რომლებიც რაღაც ზებუნებრივი, “სინამდვილის გადაღმა არსებული”, მეტაფიზიკური არსის – “სულის” გამოვლინებაა.

·        ფსიქოლოგიის ამოცანა ამ “სულის” გაგებაა.

·         საუკუნეების მანძილზე ფსიქოლოგია “სულის” შესახებ მოძღვრებად ითვლებოდა;

·        ფსიქოლოგიის განვითარების ამ ეტაპს “მეტაფიზიკური ფსიქოლოგიის” ეტაპს უწოდებენ.

 

ხ

        „ემპირიული ფსიქოლოგიის ‘’ ეტაპი

 

·        ფსიქოლოგია „მეტაფიზიკური’’ მოძღვრება  [ე.ი. „სულის შესახებ’’ მოძღვრება ] იყო  XVII საუკუნემდე.

·        მე-17 საუკუნიდან  მკვეთრად იწყებს განვითარებას საბუნებისმეტყველო მეცნიერებანი, რომლებიც რეალური მოვლენების ემპირიული[ცდის მიერი] შესწავლის მყარ ნიადაგზე დგანან.

·        ბუნებრივია, რომ მეცნიერული აზრი ვეღარ ურიგდება სპეკულაციებს „სულის ბუნების“ შესახებ.

·        ყოვლისამხსნელი “სული”, რომელიც დაკვირვებადი მოვლენების მიღმა არსებობს და თავად აუსსნელ ძალად რჩება, თანდათანობით გამოირიცხა მეცნიერებიდან.

·        დადგა ხანა ე.წ. “ემპირიული ფსიქოლოგიისა”, რომელიც შეისწავლის „რეალურ“ ფსიქიკურ სინამდვილეს, „ ემპირიულად მოცემულ“ ცნობიერების შინაარსებს,  „განცდათა სამყაროს“.

·        ყველაზე გაბედული ნაბიჯი ამ მიმართულებით გადადგა ინგლისელმა ფილოსოფოსმა ჯონ ლოკმა.

·        „ემპირიული ფსიქოლოგიის“ ძირითად კატეგორიას  „ცნობიერება“ შეადგენს,

·        „ემპირიული ფსიქოლოგია’’   „ცნობიერების“ ფსიქოლოგიაა.

·        „ემპირიული ფსიქოლოგია“ ამოდის იქიდან, რომ :  „ცნობიერების პროცესები მიუწვდომელია გარეშე დამკვირვებლისთვის. სხვადასხვა ადამიანების „ცნობიერებები’’ შეიძლება შეღარდეს „დახშულ სფეროებს“, რომელთა შორის უფსკრულია. ამ უფსკრულს ვერავინ გადალასავს; ვერავინ განიცდის „ჩემი ცნობიერების“ მდგომარეობას ისე, როგორც ამას მე გახვიცდი. მე, აგრეთვე, ვერასდროს შევაღ წევ სხეათა აზრებსა და გრძნობებში. „ცნობიერების“ პროცესები უშუალოდ მსოლოდ თვით სუბიექტს ეძლევა. ამიტომ, მათი ემპირიული შესწავლისთვის სუბიექტმა უნდა აწარმოოს დაკვირვება „საკუთარი ცნობიერების“ შინაარსებზე, ეი. განახორციელოს თვითდაკვირვება ანუ ინტროსპექცია. ასეთია „ემპირიული ფსიქოლოგიის“ არსი.

ხ

·        „ემპირიული ფსიქოლოგიის“  ყველაზე გავრცელებულ მიმდინარეობაა ე.წ. „ასოციაციური ფსიქოლოგია“.

·         „ასოციაციური ფსიქოლოგია’’  ორი საუკუნის განმავლობაში ვითარდებოდა მრავალი გამოჩენილი მოაზროვნის მიერ.

·        „ასოციაციონიზმის“ მეცნიერული იდეალი ბუნებისმეტყველება, კერძოდ ფიზიკა და ქიმია იყო.

·        ამ მეცნიერებებში  შემეცნება კონკრეტულ მოევლენათა ანალიზით იწყება და სამყაროს გამაერთიანებელი კანონზომიერების გამოვლენამდე მიდის.

·        იმავეს გაკეთებას ცდილობს  „ასოციაციური ფსიქოლოგია“.

·        პირველ ყოელისა ის გამოჰყოფს „ცნობიერების“ საშენ მასალას,  „ფსიქიკურ ელემენტებს“,

·        ხოლო შემდგომ დაადგენს კანონს, წესს, რომელიც მათ „რთულ ფსიქიკურ მოვლენებად“ გააერთიანებს.

·        „ ფსიქიკურ ელემენტებად“     „შეგრძნებები“ და მათი ასლები, „წარმოდგენები“ გვევლინება,

ხოლო მათ გამაერთიანებელ პრინციპად „ასოციაციის ძალაა“ მიჩნეული.

·        „ ასოციაცია’’  „ცნობიერების მოელენებს შორის ისეთ კავშირს გულისსმობს, როცა ერთი „წარმოდგენის“ გაჩენა მეორის აღმოცენებას იწვევს.

·        „ცნობიერების ელემენტები“  „ ასოციაციის“ საშუალებით უკავშირდება ერთმანეთს და ქმნის „ფსიქიკური სამყაროს“ მთელ მრავალფეროვნებას.

·        „ასოციაცია“  „ცნობიერების“ უნივერსალური მასინთეზირებელი პრინციპია; [ის ერთგვარი მსოფლიო მიზიდულობის კანონია ფსიქიკის სფეროში].

·        „ასოციაციური კავშირი“ მყარდება „წარმოდგენათა“ ა) მეზობლობის, ბ)მსგავსებისა და გ)თანხვედრის მრავალჯერადობის შემთხვევაში.

·        თუ ეს პირობები შესრულდა, ვთქვათ, ორი „წარმოდგენა“ რამდენჯერმე ერთდროულად გაჩნდა ცნობიერებაში, მათ შორის მექანიკურად მყარდება კავშირი: ერთ-ერთის გაჩენა მეორეს მექანიკურადვე გამოიწვევს.

·        „ასოციაციონიზმის“, როგორც „ემპირიული ფსიქოლოგიის“ ძირითადი მიმდინარეობის ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანი და,  ამავე დროს, ყველაზე სერიოზული ნაკლი სწორედ მისი  „მექანიციზმი“ და „ელემენტარიზმია“

ხ

 

 

 

ფსიქოლოგიის დამოუკიდებელ მეცნიერებად ჩამოყალიბება

 

·        „ემპირიული ფსიქოლოგია“ თითქმის მთლიანად ფილოსოფიის წიაღში ჩამოყალიბდა,

·        რადგან ფსიქოლოგია, როგორც დამოუკიდებელი ღისციპლინა, ჯერ კიდევ არ არსებობღა. თეორიულ მუშაობასთან ერთად, უპირატესად „ფიზიოლოგების“ მიერ, მიმდინარეობდა ფაქტობრივი მოსაცემების დაგროვების პროცესიც.

·        XIX საუკუნის მეორე ნახევარში დღის წესრიგში დადგა ფსიქოლოგიის დამოუკიდებელ მეცნიერებად დამკვიდრების ამოცანა.

·        ამ საქმეში განსაკუთრებული წვლილი მიუძღვის გერმანელ მეცნი ერს, ვილპელმ ვუნდტს.

·        1879 წელს მან ლაიფციგში დააარსა პირველი ფსიქოლოგიური ლაბორატორია.

·        აქ მიმდინარე კვლევა-ძიება ფაქტობრივად „ექსპერიმენტულად ორგანიზებული თვითდაკვირვება“ იყო.

·        ცდისპირებს ეეალებოდათ, აღეწერათ განცდები, რომლებსაც მათში გარკვეული გამღიზიანებლების ზემოქმედება იწვეედა.

·        „მარტივი ფსიქიკური პროცესების“  კვლევით ვუნდტი ცდილობდა, გამოეყო და დაეხასიათებინა „რთული ფსიქიკური მოელენების“  შემადგენელი ელემენტები.

·         ამით იგი, არსებითად, „ასოციაციონიზმის“ ხაზს აგრძელებდა,ოღონდ  ექსპერიმენტის გამოყენებით.

·        „ელემენტების“ დამაკავშირებელ მექანიზმადაც „ასოციაცია“ იგულისხმებოდა, თუმცა, ამასთან ერთად, გონების უფრო რთული მასინთეზირებელი მოქმედების არსებობაც იყო დაშვებული.

·        ვუნდტის სისტემა იყო „ელემენტარისტული“, ვინაიდან მასში „ცნობიერება“ მარტივი ერთეულებისაგან[ელემენტებისგან] აგებულად განისილებოდა და, ასევე, ინტროსპექციული, რადგან ფსიქოლოგიური ცოდნის ნამდვილ წყაროდ მაინც „თვითდაკვირვება“ იყო მიჩნეული.

ხ

 

„გეშტალტფსიქოლოგია”

 

·         კრიტიკის საგანი, პირველ რიგში, „ელემენტარიზმი“ გასდა.

·        ფსიქოლოგებმა მონახეს და დაახასიათეს „ცნობიერების“ ისეთი შინაარსები, რომელთაც ვერც სალკეულ ელემენტებად დაშლი და ვერც მათი უბრალო ჯამის სახით წარმოადგენ.

·        გერმანული სიტყვა “გეშტალტი” ნიშნავს ფორმას ან კონფიგურაციას.

·        “გეშტალტფსიქოლოგიის” მიხედვით, გარემო ჩვენ მიერ არ განიცდება ცალკეული ელემენტების სახით, რომლებიც ცნობიერებამ უნდა გააერთიანოს; სამყარო შედგება ორგანიზებული ფორმებისაგან და მისი აღქმაც იმთავითვე ორგანიზებულია.

·        მაგალითად, გარკვეული თანმიმდევრობით და ტემპით მოცემული ბგერების ერთობლიობა ქმნის მელოდიას. თუ შეიცვლება ნოტების რიგი ანუ მთლიანობა, შეიცვლება მთელი მელოდია;

·        მაგრამ თუ მელოდიას გადავიტანთ სხვა ტონალობაში, მაშინ შეიცვლება მისი შემადგენელი თითოეული ბგერა (ელემენტი), მაგრამ თვით მელოდია უცვლელი დარჩება.

·        მაშასადამე, ჩვენ განვიცდით გარკვეულ ორგანიზებულ მთლიანობას და არა მისი ელემენტების უბრალო ჯამს.

 

ხ

„ბიჰევიორიზმი’’

 

·        კლასიკური ფსიქოლოგიის ინტროსჰექციონიზმს დაუპირისპირდა XX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მიმდინარეობა – „ბიჰევიორიზმი’’.

·        მისი სახელწოდება მიღებულია ინგლისური სიტყვისაგან – behavior, რომელიც ქცევას ნიშხაეს.

·         მაშასადამე, ბიჰევიორიზმი ქცევათმეცნიერებაა.

·        იგი მოუწოდებს ფსიქოლოგებს, უარი თქვან სუბიექტური სამყაროს, „ცნობიერების“ შესწავლაზე და გადაინაცვლონ ობიექტურად მოცემული „ქცევის“ კვლევაზე.

·        ბიჰევიორიზმის ფუძემდებელი, ამერიკელი მეცნიერი ჯონ უოთსონი, ცდილობდა ფსიქოლოგია ზუსტ საბუნებისმეტყველო მეცნიერებად ექცია.

·        ტრადიციულმა ფსიქოლოგიამ ეს ვერ შეძლო, რადგან მისი საკვლევი საგნის – „ცნობიერების“ – შესწავლის ერთადერთ გზას თვითდაკვირვებაში ხედავდა. ეს უკანასკნელი კი, თავისი სუბიექტურობის გამო, ვერ იძლევა მყარ და სანდო მონაცემებს. ამიტომ იგი უნდა შეიცვალოს ობიექტური დაკვირვების მეთოდით.

·        მაგრამ ვინაიდან თვითდაკვირვება და ცნობიერება ბიჰევიორიზმის წარმოდგენაში ორგანულად იყო ერთმანეთთან დაკავშირებული, ერთის უარყოფა მეორის უარყოფასაც ნიშნავდა.

·        მეთოდის შეცელას ფსიქოლოგიის საგნის შეცვლა მოჰყვა.

·        სუბიექტური მეთოდით სუბიექტური (ცნობიერი) მოვლენები შეისწავლება, ხოლო ობიექტური მეთოდით – ობიექტური მოელენები.

·        „ობიექტური მოელენებია’’  ცოცხალი არსების მიერ განხორციელებული ქცევები, რეაქციები, რომლებიც მისაწვდომია გარეშე დაკვირვებისთვის.

·        ამ რეაქციებს ობიექტურად მოცემული სტიმულები იწვევს.

·        ყოველი ქცევა არის პასუხი რაიმე გამღიზიანებელზე:

·         S – R ასეთია ბიჰევიორიზმის ფორმულა.

·        ბიჰევიორიზმი ცდილობს ზუსტად განსაზღვროს, თუ როგორი იქნება ორგანიზმის პასუხი – რეაქცია (R) მოცემულ გამღიზიანებელზე – სტიმულზე (S).

ხ

·        ბიჰევიორიზმის ყველა ნაირსახეობისთვის მთავარია ქცევის წინასწარმეტყველება და მართვა.

·        მიჩნეულია,  რომ ადამიანის თითქმის ყველა ქცევა შეძენილია.

·        ამიტომ ასალი ქცევების გამომუშავების პროცესი, ანუ დასწავლა, ემპირიული კვლევის ძირითად სფეროდ გადაიქცა.

ხ

·         სშირად ამბობეს, რომ რადიკალური ბიპევიორიზმი უფსიქიკო ფსიქოლოგიაა.

·         მართლაც, S – R ფორმულაში არანაირად არ არის გათვალისწინებული ფსიქიკის მონაწილეობა – გამღიზიანებელი უშუალოდ იწვევს რეაქციას.

·         ეს არ ეთანხმება ყოველდღიური დაკვირვეების მონაცემებს.

·        კვლევის პროცესმაც ნათელყო ქცევის ასეთი უკიდურესად გამარტივებული დასასიათების უმართებულობა.

·        ამიტომ ბიჰევიორისტების მომდევნო თაობამ (ე.წ. ნეობიჰევიორისტებმა) ქცევის პროცესის დახასიათებისას მიმართეს შინაგან სამყაროსთან დაკავშირებულ მოვლენებს („მოთსოენილება“, „მოლოდინი“, „მიზანი“, „განწყობა“ და სხვა) და ე.წ. “შუალედური ცვლადების” სახით მოათავსეს ისინი სტიმულსა[S] და რეაქციას[R] შორის.

·        ქცევის კატეგორია, რომელიც ამ ცვლადებით შეპირობებულ აქტივობად იქნა გააზრებული, სულ უფრო მეტად იტვირთებოდა ფსიქიკური შინაარსით.

·        დღეს ქცევას უკვე აღარავინ აიგივებს კუნთებისა თუ ჯირკვლების ობიექტურად გამოვლენილ აქტივობასთან. ასეთი მოვლენები ფიზიოლოგიის შესწავლის საგანია.

·        თანამედროვე ფსიქოლოგიაში ქცევა დახასიათებულია, როგორც ობიექტურისა და სუბიექტურის, სხეულებრივისა და ფსიქიკურის განუყოფელი ერთიანობა.

 

 

ხ

 

„ფსიქოანალიზი’’

 

·        ფსიქოლოგიური მეცნიერების განვითარების მესამე ხაზი, რომელიც „გეშტალტფსიქოლოგიასთან“ და „ბიჰევიორიზმთან“ ერთად დაუპირისპირდა ტრადიციულ „ცნობიერების ფსიქოლოგიას“, იყო „ფსიქოანალიზი“.

·        ამ მოძღვრების ცენტრალური კატეგორია არის „არაცნობიერი“.

·        “ფსიქოანალიზის’’  შემქმნელი ავსტრიელი მეცნიერი ზიგმუნდ ფროიდი ამტკიცებდა, რომ „ცნობიერება’’  ფსიქიკის მხოლოდ მცირე ნაწილს შეადგენს.

·        ჩვენი ქცევა განსაზღვრულია არა მხოლოდ და არა იმდენად ცნობიერებით, რამდენადაც არაცნობიერი ლტოლვებით.

·        ეს ის მისწრაფებებია, რომელთა არსებობას ადამიანი თავის თავსაც არ უმხელს და რომლებიც თავისი “მიუღებლობის” გამო არ დაიშვება ცნობიერებაში;

·        ისინი „არაცნობიერში“ განიდევნება.

·        ეს ფსიქიკური შინაარსები არ ეთანხმება იმ ნორმებსა და იდეალებს, რომლებიც უმუშავდება ადამიანს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში, უპირატესად ბავშვობაში, მშობლებთან ურთიერთო-  ბის პროცესში.

·         სექსუალური ლტოლევები, მათ მიმართ უძლიერესი სოციალური შეზღუდვების გამო, ყველაზე მეტად ითრგუნება.

·        ამიტომ ადამიანის ქცევა, პირველ რიგში, ამ ლტოლეების არაცნობიერიდან მომდინარე ენერგიით აღიძვრება.

·        ფროიდმა მას(არაცნობიერიდან მომდინარე ენერგიას]   ლიბიდო უწოდა.

·        ეს ენერგია ბაეშვობასა და მოზარდობაში გაივლის განვითარების გარკევეულ სტადიებს, რასაც მოჰყვება პიროვნების ამა თუ იმ ტიპის ფორმირება (ამაზე იხ. თავი VIII).

·        „არაცნობიერი“  ქმედითი ძალაა, რომელიც მუდამ ესწრაფეის, შეაღწიოს ცნობიერებაში და აღძრას ქცევა, რასაც უმეტესად ახერხებს კიდეც, თუმცა ისე რომ სუბიექტმა ამის შესახებ არაფერი იცის.

·        „არაცნობიერი“  ტენდენციები შენიღბული სახით შეიძლება გამოვლინდეს  ა)სიზმრში, ბ)ფანტაზიაში, გ)შემოქმედებაში, დ)მცდარ მოქმედებაში, ე)ნევროზულ დარღეევეაში და სხვა.

·        ფროიდის მიხედვით, „ნევროზული სიმპტომი’’  არის  ფსიქიკური ტრავმის გამომწვევი განდევნილი განცდების ნარჩენი (კვალი), რომელიც არაცნობიერში მძლავრ დამუხტულ კერას ქმნის და იქიდან დამანგრეეელად მოქმედებს.

·        ფსიქოანალიზი, როგორც მკურნალობის მეთოდი, მიმართულია იმაზე, რომ გაიხსნეს ნევროზის ნამდვილი მიზეზი, გაცნობიერდეს ტრავმა და მოიხსნეს მისი ნეგატიური გაელენა პაციენტზე.

ხ

·        ფსიქოანალიზს მკაცრად აკრიტიკებდნენ, პირველ ყოვლისა მისი გადაჭარბებული სექსუალიზაციის გამო,

·        აგრეთვე იმიტომ, რომ მის დებულებათა უმეტესობის ექსპერიმენტული შემოწმება გაძნელებულია, ან სულაც შეუძლებული.

·        ეს შეფასება არ არის უსაფუძვლო.

·        მაგრამ ისიც მართალია, რომ ფროიდმა ისე ღრმად ჩაიხედა არაცნობიერის სფეროში, როგორც მანამდე არავის გაუკეთებია.

·         არაჩვეულებრივად მდიდარ კლინიკურ პრაქტიკაზე დაყრდნობით, ფროიდმა აღწერა „ფსიქიკური შინაარსის“ ცნობიერებიდან არაცნობიერისკენ და პირიქით, არაცნობიერიდან ცნო- ბიერებისკენ მოძრაობის პროცესი.

ხ

·        ფროიდის იდეებმა სტიმული მისცა მრავალი შეხედულების გაჩენას ე.წ. “სიღრმის ფსიქოლოგიის”, ხოლო შემდგომ “ნეოფროიდიზმისსა”” და “ეგო-ფსიქოლოგიის” ფარგლებში.

·        მათში საფუძვლიანად გადამუშავდა ფსიქოანალიზის პოზიციები ისეთ არსებით საკითხებზე, როგორიცაა „არაცნობიერის ფორმები და სახეები“, „ქცევის მამოძრავებელი ძალების ბუნება“, „სოციალური  ფაქტორების როლი ფსიქიკურ ცხოვრებაში“, „ მე-ს ფუნქცია პიროვნების სტრუქტურაში“ და სხვა.

 

        „კოგნიტური ფსიქოლოგია’’

 

·        XX საუკუნის შუა ხანებში ბიჰევიორისტული ფსიქოლოგია აშკარა კრიზისის ფაზაში შევიდა. თავისი ამოსავალი პრინციპების საწინააღმდეგოდ, იგი იძულებული გახდა გაითვალისწინოს „ცნობიერების“ მონაცემები.

·        ამგვარად, შეიქმნა ვითარება, რომელიც განაპირობებდა „ცნობიერების“ ფსიქოლოგიის ხელმეორე აღორძინებას, ასეც მოხდა.

·         ჩამოყალიბდა ე.წ. „კოგნიტური ფსიფოლოგია’’, რომელმაც თავისი შესწავლის საგნად „შემეცნებითი ფსიქიკური პროცესები“ გახადა.

·         ფსიქოლოგიის ამ მიმართულების დაფუძნებას და გავრცელებას დიდად შეუწყო ხელი კიბერნეტიკისა და ინფორმატიკის განვითარებამ.

·        კიბერნეტიკა იმ იდეიდან[პრინციპიდან] ამოღის, რომ მართვისა და ინფორმაციის გადამუშავების პროცესები ყოველგვარ რთულ სისტემაში – კომპიუტერშიც და ცოცხალ არსებაშიც, საერთო, ზოგად კანონზომიერებებს ემორჩილება.

·        ბიჰევიორისტული კრიზისით გზააბნეული ფსიქოლოგიისთვის ეს პრინციპები უაღრესად პროდუქტიულად გამოიყურებოდა.

·        თითქოს გაიხსნა ახალი გზა ფსიქიკური, უპირატესად შემეცნებითი პროცესების შესასწავლად.

·        კომპიუტერის მსგავსად, ადამიანში ინფორმაცია  ა)აისახება, ბ)გაიშიფრება, გ)კლასიფიცირდება, დ)შეინახება, ე)გამოიყენება; ერთი სიტყვით, ხდება ინფორმაციის გადამუშავება.

·         ბიჰევიორიზმის მიერ ტაბუდადებული „ცნობიერი“, „კოგნიტური პროცესები“ (აღქმა, მეხსიერება, ყურადღება, ამოცანის გადაწყვეტა და ა.შ.) რეალური მოვლენების სტატუსს იძენს, როგორც ინფორმაციის გადამუშავების ერთიანი, რთული პროცესის ეტაპები თუ ელემენტები.

·        გამომთვლელ მანქანებთან ანალოგია, ანუ, როგორც ხშირად ამბობენ, “კომპიუტერული მეტაფორა”, კოგნიტური (ანუ შემეცნებითი) პროცესების შესწავლის ახალ საშუალებებს იძლევა.

ხ

·        ამჟამად კოგნიტური ფსიქოლოგია საყოველთაოდ არის გავრცელებული.

·        მის ფარგლებში  ა)იქმნება უზუსტესი გაზომვების შემცველი ექსპერიმენტული მეთოდიკები, ბ)ახალი ცნებებით მდიდრდება ფსიქოლოგიური ლექსიკონი, რომლითაც აღიწერება კოგნიტური მოქმედება[მაგ. „ინფორმაცია“, „გადამუშავება’’, „კოდირება“, „პროგრამა“ და სხვა.

·         მართალია, თავიდანვე დაისვა და ახლაც მწვავედ დგას საკითხი მანქანური და ადამიანური ფსიქიკური პროცესების იგივეობის „მართებულობის“ შესასებ, მაგრამ ისიც ნათელია, რომ კომპიუტერთან ფსიქიკური პროცესების ანალოგიას გარკვეული სარგებლობის მოტანა შეუძლია.

·        მოგვიანებით კოგნიტური ფსიქოლოგია გასცდა „შემეცნებითი პროცესების“ კვლევის ჩარჩოებს.

·        ბევრი რამ გაკეთდა იმის საჩვენებლად, თუ რამდენად დიდი როლი ენიჭება „ცნობიერებას“, „ცოდნას“ ადამიანის ყოველგვარ ქცევაში.

·         „ცოდნა“, „აზრი“, „კოგნიცია“ განსაზღვრავს ქცეეას – ასეთია „ქცევითი კოგნიტივიზმის ივიზმის“ სხვადასხვა განშტოების ამოსავალი დებულება (ამაზე იხ. თავი VIII).

·        „კოგნიტური სისტემის“ ელემენტებს შორის გაჩენილი „შეუსაბამობა“ აღძრაეს ქცეეას, რომელიც მიმართულია ამ „შეუსაბამობის“ მოსასსნელად.

·        ამგვარად, შემეცნებითი სფეროს ფარგლებში აქტივობის მამოძრავებელი ძალები წარმოიქმნება.

·        ამჟამად აქტიურად შეისწავლება ე.წ. კოგნიტურ-მოტიეაციური და კოგნიტურემოციური ფენომენები.

 

ხ

       “ჰუმანისტური ფსიქოლოგია”

 

·        XX საუკუნის 60-იან წლებში მეცნიერულ ასპარეზზე გამოვიდა ახალი ფსიქოლოგიური მიმდინარეობა, ე.წ. “ჰუმანისტური ფსიქოლოგია”, რომელიც “მესამე ძალის” სახით დაუპირისპირდა ბიჰევიორიზმს და ფსიქოანალიზს.

·        „ჰუმანისტური ფსიქოლოგიის“ თანახმად, ადამიანი არის მიზანდასახული, შემოქმედი არსება; იგი თავისუფალია გარეგანი და შინაგანი დეტერმინაციისაგან, რადგან თავისუფალი არჩევანისა და საკუთარი ნების შესაბამისი ქცევის განხორციელების უნარი აქეს. უფრო მეტიც, იგი თავად ქმნის, ძერწავს საკუთარ თავს.

·        „პიროვნული“ სამყარო „განცდათა“ სამყაროა, რომელიც ყოველ ადამიანში განუმეორებელი და ინდივიდუბლურია.

·        ამიტომ საჭიროა ცალკეული, უნიკალური პიროვნების შესწავლა.

·        ყოველი ადამიანი მიისწრაფვის განვითარებისკენ, რათა მაქსიმალურად მიუახლოვდეს „იდეალური მე-ს იმ სურათს, რომელიც მას აქეს“.

·         პიროენება ზოგადად თვითაქტუალიზაციისკენ ისწრაფვის, მაგრამ ცხოვრების პროცესში მეტ-ნაკლებად აღწევს ამას.

·        თავის პრაქტიკულ, ფსიქოთერაპიულ საქმიანობაში პუმანისტური ფსიქოლოგია ორიენტირებულია ისეთი ფსიქოლოგიური პირობების შექმნაზე, რომ „პიროენებამ შეძლოს თავისი პოტენციის სრული გამოვლენა“, იმის რეალიზაცია, რაც მასში ბუნებრივად არის მოცემული.

ხ

·        „ჰუმანისტურ ფსიქოლოგიაში“ მთავარ ადგილს „პიროვნების“ კატეგორია იკავებს.

·         ეს კატეგორია ცენტრალურია ე.წ. “დისპოზიციური” თეორიებისთვისაც, მათში ადამიანი დახასიათებულია „პიროენული ნიშნების ან თვისებების’’ იმ ერთობლიობის მიხედვით, რომელიც მის ქცეეას განსაბღვრაეს

ხ.

·        ამ „გაგებას“ უპირისპირდება ე.წ. „სიტუაციონისტური მოდელები”, რომლებიც ქცევის განმსაზღვრელ ფაქტორებს „პიროენების გარეთ’’  ეძებს.

ხ

·         არსებობს ე.წ. „ინტერაქციული’’ მეხედულებებიც, რომლებიც ქცეეას  „შინაგანი და გარეგანი ფაქტორების ერთობლივი მოქმედების შედეგად“ მიიჩხევენ ( ამაზე იხ. თავი VIII).

ხ

·         ყველა თეორიაში ქცევისა და ზოგადად ფსიქიკური ცხოვრების დეტერმინაციის ერთ-ერთი ვარიანტია გათვალისწინებული.

·        სერიოზულ კონცეფციებს შორის მხოლოდ „ჰუმანისტური ფსიქოლოგია“ (განსაკუთრებით მისი “ეგზისტენციალური” განშტოება) უარყოფს დეტერმინიზმს და „თავისუფლების პრინციპიდან“  ამოდის.

·        იგი[„ეგზისტენციალური ფსიქოლოგია’’]  გვერდს უვლის ექსპერიმენტსა და გაზომვას, იფარგლება უნიკალური პიროვნების აღწერით და უარს ამბობს ზოგადი კანონზომიერების ძიებაზე.

·        რაც მთავარია, ის ეყრდნობა რწმენას, რომ ყოეელ პიროენებას ძალუძს საკუთარი თავისუფალი ნების საფუძველზე წარმართოს თავისი ქცევა და, საბოლოოდ, განსაზღვროს საკუთარი ბედი.

·        ყოველივე ეს გარკვეულად ეწინააღმდეგება მეცნიერების აღიარებულ იდეალებს.

·        მეცნიერება ხომ ზოგად კანონზომიერებათა გამოვლენას ცდილობს (მათ შორის ფსიქიკური ცხოვრების სფეროშიც).

·        კანონზომიერება კი მოვლენათა განსაზღვრულობას, ანუ, ფართო გაგებით დეტერმი- ნირებულობას გულისხმობს, „თავისუფალი განსაზღვრულობა“ ნონსენსია.

·        სპეციალისტების უმეტესობას მიაჩნია, რომ ჰუმანისტურ ფსიქოლოგიაში  „თავისუფლების პრინციპის“ გაზვიადება ფსიქოლოგიურ მეცნიერებას კანონზომიერების გარეშე ტოვებს.

·         ამ შეფასების სერიოზულობას ადასტურებს ის, რომ ამჟამად ჰუმანისტური და ეგზისტენციალური ფსიქოლოგია ფაქტობრივად ჩამოშორდა ფუნდამენტურ კელევას და „პრაქტიკული ფსიქოლოგიის“ დარგად გადაიქცა.

 

ხ

შეჯამება:

·        როგორც ენახეთ, მას შემდეგ, რაც ფსიქოლოგია დამოუკიდებელ მეცნიერებად ჩამოყალიბდა, იგი „არსებითად განსხვავებული თვალსაზრისების“ პაექრობის ასპარეზად იქცა.

·        „ საყოველ თაოდ მისაღები“, „ერთიანი“ ფსიქოლოგიური სისტემის შემუშავება მომავლის საქმეა.

·        ჯერ-ჯერობით კი შეიძლება ითქვას, რომ თანამედროვე ფსიქოლოგია “ოთს ვეშაპბე” დგას; ესენია :  ა)ცნობიერების, ბ)არაცნობიერის, გ)ქცევისა და დ)პიროვნების კატეგორიები, სწორედ ამ კატეგორიათა გარშემო მოიყარა თავი ძირითადმა ფსიქოლოგიურმა შესედულებებმა[თეორიებმა].

·        ისინი შემოსაზღვრავენ არეს, რომელსაც „ფსიქიკურ ცხოვრებას“ ვუწოდებთ.

·        ადამიანის ფსიქიკა ან ცნობიერია ან არაცნობიერი, ის ქცევის ფორმაში ელინდება, ქცევას კი პიროვნება ახორციელებს.

·        ეს მსოლოდ ძალზე პირობითი და გამარტივებული სქემაა, მაგრამ მაინც ერთგვარ წარმოდგენას გვიქმნის ფსიქოლოგიის შესასწავლი სფეროს შესახებ.

 

       ფსიქოლოგიის დარგები

 

·        თანამედროვე ფსიქოლოგიური მეცნიერება   ცალკეულ „ფსიქოლოგიურ დისციპლინებს“ ან „დარგებს’’ აერთიანებს.

·        ზოგი მათგანი ზემოთ, ფსიქოლოგიის „სხვა მეცნიერებებთან’’ მოსაზღვრეობის კონტექსტში იქნა ნახსემები .

ხ

·        ზოგადი ფსიქოლოგია შეისწავლის ზრდასრული, ნორმალური, კულტურის თანამედროვე დონეზე მდგომი ადამიანის ფსიქიკის ზოგად კანონბომიერებებს.

·        ამ სახელმძღვანელოში განხილული მონაცემები ადამიანის შემეცნებითი, ემოციური და მოტივაციური პროცესების შესახებ, უმეტესად ზოგადი ფსიქოლოგიის სფეროს მიეკუთვნება.

ხ

·        დიფერენციალური ფსიქოლოგია შეისწავლის ადამიანთა შორის არსებულ ფსიქოლოგიურ სხვაობებს, იმ თავისებურებებს, რომლებიც ახასიათებს სხვადასხვა ტიპის, ასაკის, სქესის, პროფესიისა თუ ეროვნების ადამიანებს;

·        აგრეთვე კონკრეტულ პიროვნებათა ტემპერამენტის, ხასიათის, უნარების, მოტივებისა თუ სხვა ინდივიდუალური მაჩვენებლების რაოდენობრივ და შინაარსეულ განსხვავებულობას.

ხ

·        გენეტიკური ფსიქოლოგია ფსიქიკის „განვითარებას’’ იკვლეეს. ის, თავის მხრივ, რამდენიმე დისციპლინას შეიცავს

ხ

·         ასაკობრივი ფსიქოლოგია შეისწავლის „ადამიანის ფსიქიკის განვითარებას და ცვალებადობას ონტოგენეზში“, ანუ მისი ცხოვერების განმავლობაში, დაბადებიდან სიკვდილამდე.

ხ

·        შედარებითი ფსიქოლოგია შეისწავლის „ფსიქიკის განვითარებას ფილოგენებში“ – ცხოველთა განვითარების საფეხურზე.

·        ფსიქიკის განვითარების ეს დაბალი ფორმები განიხილება ადამიანის ფსიქიკის დონესთან შედარების თვალსაზრისით, ე.ი. მათი განვითარების ასპექტით.

ხ

·        სოციალური ფსიქოლოგია ადამიანის, როგორც „საზოგადოებრივი არსების“ ფსიქიკურ თავისებურებებს იკვლევს.

·        იგი შეისწავლის იმ გაელენას, რომელსაც „ადამიანის პიროვნებაზე“, „ფსიქიკურ პროცესებსა“ და ზოგადად „ქცევაზე“  ახდენს სხვა ადამიანებთან ურთიერთობა,

·        აგრეთვე ის როლები, რომელთაც იგი ასრულებს, როგორც წევრი „მცირე სოციალური ჯგუფის“ (ოჯახი, მეგობართა წრე, სამუშაო კოლექტივი..), ან „უფრო ფართო საზოგადოებრივი სისტემისა“ (სოციალური ფენა, ერი, სახელმწიფო].

·         შეისწავლება თვით ამ „ჯგუფების“ ფსიქოლოგიური მახასიათებლები ( ამაზე იხ. თავი XV).

 

ხ

·        პათოფსიქოლოგია შეისწავლის ფსიქიკის ანომალურ, პათოლოგიურად შეცვლილ ფორმებს, რაც თავს იჩენს „ფსიქიკურ დაავადებათა“ შემთხვევაში.

·        პათოფსიქოლოგიურ მონაცემებს ზოგადფსიქოლოგიური მნიშვნელობაც აქვს: ფსიქიკური მოვლენების პათოლოგიურად შეცვლილი ფორმების დაპირისპირება[შედარება]  ამ მოვლენათა ნორმალურ ფორმებთან, ამ უკანასკნელთა ბუნების დადგენას ემსახურება.

ხ

·        პედაგოგიკური ფსიქოლოგია შეისწავლის აღზრდისა და სწავლების პროცესის ფსიქოლოგიურ საფუძვლებს მათი რაციონალიზაციის მიზნით.

·        მაგალითად, ა)„რა მეთოდები უნდა იქნეს გამოყენებული ინდივიდის ასაკობრივი თავისებურებების გათვალისწინებით“; ბ)„ბავშვის თუ მოზარდის ასაკიდან გამომდინარე, როგორი უნდა იყოს სასწავლო მასალის შინაარსი, სირთულე, საერთო სასწავლო დატვირთვა“, გ)“როგორ უნდა მოხდეს ბავშვის ზნეობრივი თუ პიროვნული აღზრდა და სსვა“.

ხ

·        „შრომისა და საინჟინრო ფსიქოლოგია“ შეისწავლის პროფესიული შრომის ფსიქოლოგიურ საფუძვლებს.

·         ამ დარგის ძირითადი ამოცანებია: ა)“ადამიანების მიზანშეწონილი განაწილება სხვადასხვა სახის საქმიანობაზე, ინდივიდების ფსიქიკურ თავისებურებების, მათი უნარებისა და შესაძლებლობების მიხედვით“ (პროფორიენტაცია და პროფშერჩევა);  ბ)“შრომითი ჩვევების ათვისების და შრომის პირობების რაციონალიზაცია; მათი შეთავსება ადამიანის ფსიქიკურ და ფსიქოფიზიკურ შესაძლებლობებთან და ამ გზით შრომის პროცესის გაადვილება, მისი ნაყოფიერების გაზრდა’’.

·        მართვის ავტომატიზებული სისტემების განვითარება მოითხოეს ამ სისტემებთან ადამიანის შეგუებას. განსაკუთრებით მწვავედ დგება ეს საკითხი, როცა ადამიანს გართულებულ პირობებში უხდება მუშაობა: „ემოციური დაძაბულობა“, „მაღალი ჰასუხისმგებლობა“, „დროის ან ინფორმაციის დეფიციტი“ და ა.შ.

 

პრაქტიკული ფსიქოლოგია

 

·        ფსიქოლოგიაში, ისევე როგორც სხვა მეცნიერებებში, არის დარგები, რომლებიც ორიენტირებული არიან უპირატესად ცოდნის მოპოვებაზე, კვლევაზე

 და დარგები, რომლებიც უშუალოდ პრაქტიკის საჭიროებებს[!] ემსასურებიან.

·        ფსიქოლოგიის „გამოყენებითი სფერო“ ძალზე მრავალფეროვანია.

·        პრაქტიკოს ფსიქოლოგებს შორის ერთნი დაკავებული არიან „ცალკეული ადამიანების“ პრობლემებით, მეორენი – ჯგუფში (ოჯახი, გუნდი, კოლექტივი და ა.შ.) ურთიერთობათა მოგვარებით, მესამენი ორიენტირებული არიან განათლების, ვაჭრობისა თუ ჯანდაცვის სფეროში წარმოქმნილ პრობლემებზე, ხოლო სხვები ქმნიან პროგრამებს, რათა მოსახლეობის ყურადღება მიაპყრონ სხვადასხვა საზოგადოებრივ ღონისძიებებს (მაგ, არჩევნები, ბუნების დაცვის მოძრაობა და სხვა).

·         ზოგიერთი მათგანი პირად კაბინეტში მუშაობს, სხვები კლინიკაში, სკოლაში, საწარმოში, საზოგადოებრივ, ან სახელმწიფო დაწესებულებაში თუ სხვაგან.

·         რა უბანზეც უნდა მუშაობდეს პრაქტიკოსი ფსიქოლოგი, მას ევალება, ა)გაერკეეს პრობლემის არსში, ე.ი. დასვას დიაგნოზი („ფსიქოდიაგნოსტიკა“), ბ)გამოიმუშაოს რეკომენდაციები ნეგატიური მოვლენების პროფილაქტიკის ან პრევენციის („ფსიქოპროფილაქტიკა“) კუთხით და გ)უშუალოდ იმუშაოს ინდივიდთან ან ჯგუფთან მდგომარეობის გამოსწორების („ფსიქოკორექცია“) მიზნით სხვადასხვა სპეციალური მეთოდების ან ტექნიკების გამოყენებით. ეს ტექნიკები ისეთი ხერხების ერთობლიობაა, რომლებიც საშუალებას გვაძლევენ, კონკრეტული პრობლემიდან გამომდინარე, „გავაუმჯობესოთ ადამიანთა შორის ურთიერთობები“, „ვაგრძნო ბინოთ ადამიანს შვება“, „შევუმსუბუქოთ ტანჯვა“, „დავეხმაროთ თავისი ქცეეის ორგანიზაციის ან ოპტიმიზაციის საქმეში“ და სხეა.

·         აღსანიშნავია, რომ ამა თუ იმ „ტექნიკის“ არჩევას, თვით პრობლემის ხასიათთან ერთად, განაპირობებს ის, თუ რომელ თეორიულ სისტემაბეა ორიენტირებული პრაქტიკოსი ფსიქოლოგი (ფსიქოანალიზი, ბიჰევიორიზმი, კოგნიტივიზმი, ჰუმანისტური ფსიქოლოგია და ა.შ.]

·         ამრიგად, შეიძლება ითქვას, რომ „პრაქტიაოსი ფსიქოლოგის“ საქმიანობის სამი ძირითადი სფეროა  ა)ფსიქოდიაგნოსტიკა, ბ)ფსიქოპროფილაქტიკა და გ)ფსიქოკორექცცია.

·        ამ ჭრილში ფსიქოთერაპია, როგორც მკურნალობა ადამიანზე ფსიქიკური ზემოქმედების საშუალებით, ძალიან უასლოვდება „ფსიქოკორექციას“ და, პრინციჰში, მის სახეობად ან გარკვეულ ნაწილად შეიძლება ჩაითვალოს.

·        ფსიქოთერაპიის ძირითად პრინციპებს და სახეობებს მკითხველი სპეციალურ თავში გაეცნობა (იხ. თავი XVI).